Home Onderwerpen Zoek Over ons Doneer Contact

FlitsMeute English Version

- Happening voor internetters -

dr. Albert Benschop
Universiteit van Amsterdam

Experimenten van provocateurs
Flitsmeutes in de Lage Landen
Flitsmeutes in soorten en maten
Culturele en Politieke Meutes
    Informatiebronnen
Verwante teksten
IndexNetactivisme en wolkbewegingen
IndexTwitterFittie: virtueel schelden + lokaal knokken
IndexWeblog: een doe-het-zelf medium
IndexBuitenissige en anonieme flitsseks
IndexVirtuele gemeenschappen

Experimenten van provocateurs

Internet heeft een nieuwe openbare ruimte geschapen waarin mensen winkelen en spelletjes met elkaar spelen, zichzelf presenteren en gezellig met elkaar praten, nieuws uitwisselen en politiek bedrijven. Vooral de jongere generatie gebruikt internet om bijna alles te doen waarin zij zin hebben. Telkens worden er nieuwe manieren gevonden om internet te gebruiken voor gezelligheid, vermaak en expressie van persoonlijke of politieke interesses.

Het nieuwste verschijnsel aan het internet firmament is de «flitsmeute» (flash mob). Een flitsmeute is een verzameling mensen die via internet en andere elektronische media gemobiliseerd wordt om op een bepaald tijdstip ergens kortstondig bijeen te komen om daar iets absurdistisch of provocerends te doen. Het tijdstip en plaats van samenkomst of happening worden aangekondigd op mob-sites. Een flitsmeute doet vol overgave iets absurdistisch en raadselachtigs en lost daarna op in het niets.

“Een raadselachtige samenkomst van mensen op één plek voor een korte tijd”. Zo werd de flash mob omschreven in de uitnodiging voor de eerste flitsmeute in Groot-Brittannië. De term flash mob werd gemunt door Sean Savage van cheesebikini.com. In een kort science-fiction verhaal van Larry Niven uit 1973 werd al de term flash crowds gebruikt. In dit verhaal is teletransport gebruikelijk. Een flash crowd beschrijft de sensatie zoekende meute die plotseling wordt geteletransporteerd naar plaatsen waar zojuist ongelukken of rampen hadden plaatsgevonden. In het internettijdperk wordt de term flash crowd gebruikt als aanduiding voor een sterke toename in het aantal gebruikers die toegang proberen te krijgen tot een bepaalde website. Dit gebeurt meestal nadat er op zo’n site een geruchtmakende mededeling wordt gedaan of een opvallend nieuwsbericht wordt geplaatst.

De eerste flitsmeutes waren even onschuldig als het uitdelen van krenten door Koosje Koster aan de Amsterdamse politie in de jaren zestig. Het is een internetexperiment in het organiseren van groepen mensen die plotseling opduiken in openbare ruimtes om iets geks te doen, en die dan even plotseling weer verdwijnen. Net zoals de happenings uit de gloriedagen van de provo’s zou de flitsmeute wel eens model kunnen staan voor politiek activisme van de toekomst. Wat begon als een zomergekte van internetters en als een experiment in virtuele mobilisatie kan uitgroeien tot een nieuw politiek fenomeen.

Flitsmeutes verspreiden zich in een razend tempo over de hele wereld. Het begon in juni 2003 in New York, verspreidde zich in juli naar grote steden in de hele wereld, en in augustus werden er in de hele wereld op grote schaal flitsmeutes georganiseerd. De manie is compleet. Er doken al snel straatverkopers op die probeerden voedsel en verfrissingen aan de flitsmeute te verkopen. Het wachten is op t-shirt verkopers en op gehaaide ondernemers die verklaren dat hun bedrijf Flash Mob Friendly is.

Onverklaarbare meutes
Waarschijnlijk is Bill de ‘uitvinder’ van de flitsmeute. Hij wilde zijn achternaam niet prijsgeven en kan zich niet meer precies herinneren wanneer het idee bij hem opkwam, of zelfs maar waarom. In een e-mail legt hij uit dat het hem wel leuk leek om een serie onverklaarbare meutes (inexplicable mobs) te creëren. “Het idee is dat louter via mond op mond reclame zich een enorme groep mensen kan verzamelen zonder dat daar ook maar enige reden voor is.” Flitsmeutes exploiteren volgens Bill het verlangen om te ontsnappen aan de virtuele wereld van het internet en deel te nemen aan een elektronische underground van de lokale wereld. “This isn’t a movement, it’s a pre-movement. People intuitively understand that it is a powerful thing to very quickly and suprisingly transform a physical space, and one reason they keep coming back to the mobs is there is this feeling that something is being created that can’t be ignored” [Bill].
Het begon op 3 juni in New York. De eerste flitsmeute werd geïnitieerd door de 28-jarige Bill Wasik (redacteur van Harper’s Magazine). Hij verstuurde e-mails naar vrienden (en hun vrienden) om naar een bepaalde website te gaan om daar hun horloges gelijk te zetten. Nadat zij dat gedaan hadden, werd hun verteld op een bepaalde plaats bijeen te komen in vier bars van Manhattan. Degenen die in de eerste drie maanden van het jaar geboren waren ontmoetten elkaar in de eerste bar, degenen die in april, mei of juni geboren waren in een tweede, enzovoort. Op vergelijkbare manier kwamen 200 mensen, die deden alsof zij tot dezelfde niet-bestaande commune behoorden, bijeen op de negende verdieping van Macy waar tapijten werden verkocht. Zij informeerden daar bij de verbaasde verkoper naar een Oosters tapijt dat zij als ‘liefdestapijt’ in hun fictieve commune wilden gebruiken.

De schoonheid van een flashmenigte is dat deze zich snel oplost. Iedereen vertrekt in verschillende richtingen. De toeschouwers blijven volledig in verwarring achter.

In New York’s Central Park verzamelden zich honderden deelnemers aan de flitsmeute (flash mobbers) die plotseling surrealistische vogelgeluiden begonnen te maken.

In Dallas verzamelden zo’n 40 mensen zich bij het nieuwste stadsvertier, het Angelika Film Center & Café op Mockingbird Lane. Zij gingen onder rode en blauwe ballonnen staan. Precies om 7.43 uur begon de rode groep “Marco!” te roepen en de blauwe groep reageerde met “Polo!”.

In de tweede week van Juni werd in Japan de eerste flitsmeute op de been gebracht. Fans van The Matrix Reloaded organiseerde een gesynchroniseerde publieke voorstelling waarbij alle deelnemers waren uitgerust met het karakteristieke zwarte pak van agent Smith. De gekostumeerde flitsmeute werd gecoördineerd door ni channel.

De eerste flitsmeute in Europa kwam op 24 Juni 2003 bijeen in Rome. Niet minder dan 300 mensen stroomden een grote boeken- en muziekwinkel (Messaggeri Musicali) binnen en vroegen het personeel naar niet-bestaande boeken van niet-bestaande auteurs.

In Zwitserland vormde de flitsmeute op het treinstation van Zürich een lange menselijke keten die het station in tweeën deelde. Voordat deze keten werd gevormd werden willekeurige personen gevraagd of zij degene waren die men zocht [30.7.2003: bron].

Het meest populair werden flitsmeutes in Duitsland.

Index Flitsmeutes in de Lage Landen

Ook in de Lage Landen bij de zee worden in de loop van augustus 2003 de eerste initiatieven genomen om via het internet meutes te mobiliseren die flitsende acties ondernemen.

Geflopte flitsmeute
Strikt genomen werd de allereerste flitsmeute in Nederland al een week eerder georganiseerd. Dit initiatief was zo slecht georganiseerd dat op het afgesproken tijdstip slechts drie personen op de Dam in Amsterdam bijeenkwamen om daar als kikkers in het rond te springen. Het werd een mislukking en kan daarom het beste worden gekarakteriseerd als de eerste flitsflop in Nederland.
In Amsterdam kwam op 8 augustus 2003 de eerste flitsmeute bijeen. De deelnemers konden zich hiervoor vooraf inschrijven via de website AmsterdamMobs. Wie zich registreert krijgt een dag van tevoren een e-mail met verdere instructies. Om op tijd te komen wordt deelnemers aangeraden hun horloge te synchroniseren. Stijn Koster, de moderator van de site, gaf van tevoren slechts een hint over wat de flitsmeute te wachten stond: “hier kan de Privé nog een puntje aan zuigen.” Twee dagen van tevoren hadden zich al meer dan 200 deelnemers aangemeld. Deelnemers worden er nadrukkelijk op gewezen dat een flitsmeute geen ‘boodschap’ heeft en er geen politieke of religieuze doelstelling of visie op na houdt. Wie zich inschreef kreeg een dag van tevoren een advertentie opgestuurd met een aantal instructies. Het algemene doel van de mob wordt uitgelegd: ergens onverwacht en massaal verschijnen; gezamenlijk iets opvallends en origineels doen; en het snel verdwijnen, en niet-mobbers verbaasd achterlaten. Deelnemers aan de flitsmeute werden al naar gelang hun geboortemaanden verdeeld over drie locaties. Hen werd geadviseerd een (digitale) fotocamera met flits mee te nemen.

Bij Neerlands grootste kruidenier achter het Paleis op de Dam werden klanten die met hun boodschappen naar buiten kwamen onthaald op een vip-achtige wijze: flitsende camera’s die suggereerden dat hier zeer beroemde mensen naar buiten kwamen. De omstanders werden getrakteerd op een momentje glamour. Na enige tijd begint het publiek zelf het spelletje mee te spelen. Ze komen met de armen in de lucht als ware sterren van de trappen van de supermarkt. Sommigen gaan de supermarkt weer in om nog een tweede ereronde te ondergaan. Op radio en televisie werd melding gemaakt van de eerste Nederlandse flitsmeute, die door de organisatoren werd gekenmerkt als een ‘paparazzi mob’. De paparazzi mob attendeert op een alledaags sociaal patroon (alleen filmsterren worden toegejuichd) door het eenvoudig om te keren (toejuichen van ‘gewone’ mensen die hun dagelijkse boodschappen doen).

Journalisten aarzelden nog welke Nederlandse naam zij aan het fenomeen flash mobs zouden geven. ‘Flitsmassa’, ‘flitsmenigte’, ‘bliksembende’ of het in deze tekst geïntroduceerde ‘flitsmeute’.

Een dag later betrad in Gent een Belgische flitsmeute het toneel. Delft, Arnhem/Nijmegen, Rotterdam en Groningen zouden snel volgen. Over het algemeen zijn het studenten die hiervoor de initiatieven nemen [zie discussie in DutchMobbing].

Echt verrassend of creatief waren de georganiseerde flitsmeutes zelden. De vogeltjesdans op de kruising van de Herestaat en de Waagstraat in Groningen (21 augustus) en de ‘Japie mob’ in Assen (28 augustus) riepen bij menigeen de indruk op dat de introductiedagen voor nieuwe studenten begonnen waren. Sommige journalisten begonnen al grafschriften te schrijven over de modieuze cultuuruiting die het vooral in de media zo leuk deed. “Het einde kwam in een geel vogelpak”, schreef Robert van Gijssel in de Volkskrant, verwijzend naar de twee mobbers die zich in Groningen in een knalgeel vogelpak hadden gehesen [VK, 6.9.2003].

Ook bij initiatiefnemers van flitsmeutes begon de twijfel toe te slaan. Op 4 semptember stuurde de organisatoren van de Amsterdamse flitsmeute een e-mail naar hun achterban waarin zij de actie van de volgende dag afbliezen. “Het hoogtepunt van de Flash Mobbing hype is voorbij, want het onverwachte begint eraf te raken”. De flitsmeute van 5 september wordt uitgesteld, totdat een flitsmeute weer onverwacht kan zijn. De inmiddels 2000 aangemelden bij de Amsterdam Flash Mobs wordt aangeraden hun email in de gaten te houden.

Index Flitsmeutes in soorten en maten

Flitsmeutes zijn schijnbaar ongeplande, korte bijeenkomsten van grote groepen mensen in openbare of semi-openbare ruimtes. Die mensen doen iets absurds en verdwijnen vervolgens weer even snel als zij gekomen zijn. De meeste mensen doen dit louter voor hun plezier. Zij willen vreemde, absurdistische en surrealistische ervaringen opdoen door te spelen met de regels van intermenselijk sociaal verkeer. Een goede mob is origineel én laagdrempelig. Deelnemers aan en organisatoren ('moberators') van flitsmeutes vergaren met hun optreden ook enige tijd roem. Zij zijn al zo bekend dat er inmiddels evenveel pers en politie op een mob afkomt als mobbers.

Er zijn intussen verschillende soorten mobs ontstaan:

Deze opsomming van typen flitsmeutes is verre van volledig. Van alle typen zijn inmiddels diverse varianten ontstaan. Er zijn flitsmeutes die zich richten op speciale groepen, zoals op kinderen, jongeren, vrouwen, gezinnen of alleenstaanden. Er zijn flitsmeutes die zich richten op speciale thema’s (ecologie, natuur, consumentisme, muziek) of op bepaalde plaatsen of instellingen (scholen, winkels, strand). En er zijn flitsmeutes die gebruik maken van bepaalde middelen (zoals auto’s, boten, fietsen of vliegers). En niet te vergeten: experimenten met seks gerichte flitsmeutes zijn volop in ontwikkeling - flitsseks.

Index Culturele en Politieke Meutes

Flitsmeutes zijn een rage geworden. Zoals elke rage kan ook deze snel zijn uitgeraasd. Toch hebben flitsmeutes een eigenaardigheid aan het licht gebracht van de manier waarop het internet het sociaal gedrag van mensen kan beïnvloeden. Flitsmeutes zijn instant-samenscholingen die in de virtuele wereld worden voorbereid en plotseling in de lokale wereld opduiken. De verbijsterde toeschouwers hebben geen idee wat er gebeurt en waarom dit gebeurt. Zij worden in hun dagelijkse doen en laten even ontregeld door iets wat van een andere planeet gekomen lijkt te zijn. Maar het komt uit cyberica. De virtuele wereld intervenieert onverwacht in de lokale wereld. Het duurt meestal niet langer dan 10 minuten, maar juist daardoor is het verrassingseffect extra groot. Wanneer plotseling honderden mensen bijeenkomen op een plein of in een warenhuis om op een van tevoren afgesproken tijdstip 15 seconden luid in hun handen klappen, dan trekt dit natuurlijk de aandacht. Ook al heeft men geen flauw idee wat er precies aan de hand is.

Flashmobben is een vluchtige aangelegenheid: het is bijna al voorbij voordat je er erg in hebt. De activiteiten van de flitsmeutes worden echter uitvoerig beschreven in talloze weblogs (blogs). Veel deelnemers nemen hun camera mee om de reacties vast te leggen van verbijsterde omstanders. Binnen een paar minuten worden de kiekjes van de meute in actie op het internet beschikbaar gesteld. Daarna worden er in de discussiefora van de blogs ervaringen en indrukken uitgewisseld.

Slimme meutes
Slimme meutes ontstaan wanneer communicatie en computertechnologieën de menselijke talenten voor samenwerking versterken. In zijn boek Smart Mobs heeft Howard Rheingold laten zien dat de technologie van mobiele communicatie voor slimme meutes niet alleen voordelen heeft, maar ook destructief kan zijn. Mobiele communicatie kan gebruikt worden om collectieve acties en sociale bewegingen te coördineren. Maar dezelfde technologieën die samenwerking kunnen versterken, kunnen ook gebruikt wordt om toezicht te intensiveren. In de komende jaren zouden de nog jonge slimme meutes geneutraliseerd kunnen worden in passieve —maar mobiele— consumenten van een ander centraal gecontroleerd massa medium.
Flitsmeutes ontregelen zeer tijdelijk de alledaagse routines van het sociale verkeer in publieke en semi-publieke ruimtes. Daarna trekken de samenscholers zich terug en gaan door met waar zij aan bezig waren. Flitsmeutes zijn een symptoom van een verschijnsel dat een duurzaam en grootschalig effect heeft. "Het is het vermogen van groepen mensen om collectieve actie te organiseren in de lokale wereld op manieren en tijdstippen waartoe zij niet in staat waren voor de combinatie van internet en mobiele telefoons dit mogelijk maakte" [Rheingold, Smart Mobs]. Daarom is te verwachten dat het fenomeen flitsmeutes zich verder zal verspreiden. Naarmate mensen meer vertrouwd raken met de internet-technologie zullen er allerlei soorten tijdelijke gemeenschappen ('adhocratieën') ontstaan die fungeren als platform voor publiek optreden van kunstenaars, als happening waarmee burgers in de lokale wereld worden ontregeld of geprovoceerd, of als middel om serieuze politieke en sociale bewegingen op te bouwen. Slimme meutes hebben een sociale of politieke agenda.

Gedachteloze meutes met zinloze acties
De betekenis van de flitsmeute lijkt voor de deelnemers zelf te liggen in de zinloosheid ervan. “Iedereen houdt van een gedachteloze meute”, zegt Merilyn Synder, die deelnam aan een mob-project in Manhattan. “Geen actie, geen protest, geen noodzaak om mijn politieke standpunt over een bepaald thema te herzien.” Zij vat het principe krachtig samen: “Just be there, or be square.”
Zoals gezegd doen de meeste deelnemers mee omdat zij het interessant, opwindend en grappig vinden. "Voor de lol", is het meest gehoorde antwoord dat flitsmeuters geven op de vraag waarom zij aan dergelijke bijeenkomsten deelnemen. Juist omdat het 'nergens' om gaat. De aantrekkelijkheid van het flashmobben is gelegen in de intrinsieke onzinnigheid ervan. Spontane flitsmeutes hebben een esthetisch en ludiek effect. Maar voor de deelnemers lijkt er toch vooral een sociaal motief op de achtergrond te staan. Steeds meer mensen besteden een groot deel van hun leven achter computerschermen. Zij wisselen berichten uit en praten met mensen die zij nooit 'in real life' ontmoeten. Zij hebben er kennelijk behoefte aan om hun virtuele sociale interactie af en toe terug te brengen naar de lokale werkelijkheid.

Sociaal-psychologisch gezien een manier om met elkaar in contact te komen. De deelnemers aan flitsmeutes delen een geheim (de instructies van het script voor de flitsmeute) en creëren op die manier een verbintenis die versterkt wordt door de gezamenlijke beleving van de actie. 'Dat we dit samen hebben kunnen doen' schept een groepsgevoel, ook al is het gebaseerd op een zeer kortstondige direct ervaring ('instantgroepsgevoel'). In de verwerking van de voorpret en napret wordt dit groepsgevoel verder gecultiveerd. Men voelt zich rebels zonder expliciet aan politiek te doen. En men voelt zich origineel omdat men aan iets nieuws meedoet [Belleman 2003]. Men wil erbij horen.

Zwermende Protestbewegingen
Voor protestbewegingen is zwermen een techniek waarmee snel een groot aantal individuen vanuit alle richtingen naar een enkele plaats kunnen worden gemobiliseerd teneinde een specifiek doel te bereiken. Een succesvolle zwerm doorloopt vier verschillende fasen: de lokalisering van het doel, de convergentie, de aanval en de verspreiding. Om deze fasen op de juiste manier te laten verlopen moeten zij worden gesynchroniseerd tussen een diversiteit van schijnbaar onverbonden individuen. Daarom moet er tussen deze individuen een direct communicatiekanaal bestaan. Virtuele sociale netwerken kunnen zwermstrategieën en -tactieken gebruiken om zich tegenover opponenten te verenigen. Dit gebeurt door het coördineren van de convergentie van talloze kleine knooppunten —die meestal gescheiden opereren— op een bepaald doel dat van diverse richtingen tegelijk wordt aangevallen, om dat in het niets te verdwijnen ter voorbereiding van de volgende actie.
Er zijn flash mobbers die het voor gezien houden zodra de flitsmeute de underground ontgroeit. Anderen pleiten er juist voor om de flitsmeute in te zetten voor politieke manifestaties en acties. Zij oriënteren zich daarbij op de grotendeels via internet georganiseerde demonstraties die in 1999 de WTO-vergadering in Seattle hebben platgelegd en die in 2001 de val van president Joseph Estrada in de Filippijnen hebben ingeleid. Ook de massale protesten die georganiseerd werden tegen de recente oorlog in Irak dienen hen als voorbeeld [zie MoveOn]. Deze gebeurtenissen demonstreren dat mensen in staat zijn om zich effectiever, grootschaliger en sneller in de lokale wereld te organiseren vanwege de combinatie van mobiele communicatie en het internet. Het wordt nog makkelijker om flitsmeutes te organiseren wanneer mobiele telefoons en computers uitgerust worden met 'location aware' technologie die op het juiste moment een 'ping' uitzendt en potentiële mobbers precies vertelt waar zij naar toe moeten gaan.

De deelnemers aan flitsmeutes beginnen zichzelf sterker te organiseren. Daarvoor zijn lokale en nationale koepelsites ontwikkeld waarmee belangstellenden uitvoerig worden geïnformeerd over activiteiten van flitsmeutes, aankondigingen worden gedaan van acties, en waarin gediscussieerd wordt over mogelijk nieuwe acties. Flitsmeutes zijn begonnen als zomermode van 2003. Maar het ziet ernaar uit dat flitsmeutes ook bestendig zijn tegen andere seizoenen. Flitsmeutes zijn een grootschalig sociaal experiment met de elektronische communicatietechnologie waarover we tegenwoordig beschikken. Wat begon als een ludiek experiment is uitgegroeid tot een techniek van zelforganisatie die onvermijdelijk gebruikt zal worden voor andere doeleinden en door andere groeperingen. Flitsmeutes zullen binnen niet al te lange termijn worden opgenomen in het actierepertoire van sociaal-politieke protestbewegingen, van politieke partijen die hun achterban in verkiezingscampagnes willen mobiliseren, en van bedrijven die hun producten en diensten aan de klant willen brengen. Het idee dat honderden, duizenden of miljoenen mensen heimelijk elektronisch worden gemobiliseerd om zonder waarschuwing ergens uit het het niets te verschijnen, is tegelijkertijd sterk inspirerend en afschrikwekkend.

Index Informatiebronnen

  1. AmsterdamMobs

  2. Armond, Paul de [1999-2000]
    Netwar in the Emerald city
    Een analyse van de netacties rond de bijeenkomst van de World Trade Organization in Seattle ('The Battle of Seattle'), toegespitst op het 'swarming' principe.

  3. Arquilla, John /Ronfeldt, David [2000]
    Swarming and the Future Conflict

  4. Bartholomew, Robert E. / Goods, Erich [2000]
    Mass Delusions and Hysterias. Highlights from the Past Milennium

  5. Belleman, Bas [2003]
    Flitsmeute bevestigt vooral onze cultuur
    In: De Gelderlander, 23.8.2003.

  6. cheesebikini.com
    Site van Sean Savage geeft veel goede informatie over flitsmeutes. Hij trekt paralellen met anarchistische groepen uit San Francisco (zoals de 'Cacophony Society' en de 'Suicide Club') en met de vacantietraditie van de Santa Rampage, waarin vreemde Santas in diverse buurten opduiken om merkwaardige giften aan lokalen te geven. Wie verder terug wil kan voorlopers van flitsmeutes vinden in de dadaïstische en situationistische avant-garde bewegingen en in de happenings en collectieve demonstraties van de jaren zestig.

  7. Dolan, J. [2008]
    Utopia in performance: finding hope at the theater.
    Michigan: The University of Michigan Press.

  8. DublinMob
    Een Iers verzamelpunt voor flitsmeutes.

  9. DutchMobbing.com

  10. Erlings, L. [2011]
    Alchemisten in de openbare ruimte. Flash mobs als agonistische interventies in een pseudo-publieke ruimte.
    Masterscriptie, Universiteit Utrecht.

  11. FlashMob.info
    Overzicht van flitsmeutes in Amerika.

  12. Flash Mob — wann? wo? wieso?
    Informeert de Duitse flitsmeuters wanneer zij waar moeten zijn en waarom.

  13. flashmobben
    Een Belgische site met informatie over flitsmeutes.

  14. FlashMobWiki

  15. FlashMugging
    Een satirische site waarin gesuggereerd wordt dat naïeve meutes in donkere steegjes gelokt kunnen worden om daar van hun eigendommen te worden beroofd. Het laat zien dat deze technologie ook een duister potentieel heeft.

  16. Global FlashMob
    Een onafhankelijke flitsmeute-vereniging die veel lokale flitsmeutes verenigt.

  17. Huizinga, Johan [1938/85]
    Homo ludens.
    Groningen: Wolters-Noordhoff.

  18. Kavada, Anastasia [2003] (University of Westminster)
    Social Movements and Current Network Research

  19. Mob(b)log
    Overzicht van flitsmeutes over de hele wereld.

  20. Molnar, V. [2009]
    Reframing public space through digital mobilization: Flash mobs and the futility (?) of contemporary urban youth culture.
    Harvard University Press.

  21. MoveOn
    MoveOn is een katalysator voor nieuwe vormen van burgerparticipatie. Zij ondersteunt burgers die proberen hun politieke stem te laten horen. Het internationale netwerk omvat meer dan 2 miljoen online activisten.

  22. Niven, David [1973]
    Flash Crowd
    Oorspronkelijk gepubliceerd in “Three Trips in Time and Space” (1973), herdrukt in paperback editie van “The Flight of the Horse”, 1973, pp. 99-164.

  23. Ousmanova, Almira [2010]
    Flashmob - the Divide Between Art and Politics in Belarus
    In: ArtMargins, 15.7.2010

  24. ParisMobs
    Informatie over flitsmeutes in en rond Parijs.

  25. Rheingold, Howard

  26. Why War?
    Swarming and the Future of Protesting

  27. Wikipedia: Flash mob | Flash mob robbery | Happening

  28. Wu, Hans
    Flash Mobs: Fluch oder Segen?

Index


Home Onderwerpen Zoek Over ons Doneer Contact

06 October, 2013
Eerst gepubliceerd: 1 Augustus, 2003