Home Onderwerpen Zoek Over ons Doneer Contact

De ontdekking van het hiernaastmaals

—Geloofsverandering door internet—

door: dr. Albert Benschop
Universiteit van Amsterdam
12.10.2010 — 21.10.2017

Universum = Hiernumaals + Hiernaastmaals + HiernamaalsAan gene zijde van het hiernumaals is een volledig virtueel hiernaastmaals ontstaan. Het is een nieuwe wereld, sommigen noemen het Second Life, waarin de meest uiteenlopende zinzoekers elkaar ontmoeten, waarin zij bidden en mediteren, virtuele diensten organiseren en discussiŽren over hun inspiratiebronnen en hun geloof. Er zijn nieuwe online gemeenschappen van zinzoekers ontstaan die de traditionele religieuze identiteiten en praktijken actief transformeren.

In dit essay beschrijft internetsocioloog Albert Benschop de eigenaardigheden van het hiernaastmaals. De achtergronden van het project ZinZoekers op het Web worden daarbij uit de doeken gedaan. De nadruk ligt op de verandering van de geloofsbeleving in de virtuele wereld.

Index Zinzoekers op het web

Iedereen is er inmiddels van op de hoogte: aan gene zijde van het hiernumaals is een volledig virtueel hiernaastmaals ontstaan. Voor Šlle zinzoekers is dit een bijzonder belangrijke gebeurtenis.

Zinzoekers zijn mensen die op de een of andere manier op zoek zijn naar de zin van en in hun leven. Zij zoeken naar de diepere betekenis of het wezen van de mens, naar wie we zijn of zouden willen zijn. Zij zoeken naar manieren om de tragiek van het aardse leven te verwerken. Hoe ga je om met de kwetsbaarheid van de mens, zoals met eenzaamheid, ziektes en met pijn? Hoe ga je om met de eindigheid van het leven, zoals met de angst voor de dood of het verlies van een geliefde? Zinzoekers proberen betekenis en bezieling te geven aan hun bestaan. Tot voorheen hebben zij dat altijd gedaan in het kader van lokale gemeenschappen: binnen het gezin, het dorp of binnen de woongemeente.

Vandaag de dag proberen zinzoekers om via het internet antwoorden te vinden op hun vragen en in contact te komen met andere mensen die ook op zoek zijn, of die al antwoorden gevonden hebben. Wat doen zij precies op het internet? Wat zoeken zij en hoe doen ze dat? Zoeken zij een meer of minder afgeronde wereld- en levensbeschouwing? Of zoeken zij fragmenten waaruit zij voor zichzelf een betekenisvol geheel smeden? Hoe sluiten zinzoekers zich op het internet aaneen in virtuele geloofsgemeenschappen? Hoe bakenen zij zich af ten opzichte van andersgelovigen, ietsisten en niet-gelovigen? Gaan zinzoekers in de virtuele wereld de interreligieuze dialoog met elkaar aan of sluiten zij zich op achter de virtuele muren van hun eigen religieuze gelijk? En tenslotte de lastigste vraag: verandert in het hiernaastmaals ook de geloofsbeleving van de zinzoekers? Veranderen hun spirituele, religieuze of levensbeschouwelijke opvattingen en houdingen? En zo ja, in welke richting?

Index Internet brengt God aan huis

Steeds meer mensen beleven spiritualiteit via internet. De kolonisering van cyberspace door religieuze groepen zet zich door. Vanaf het begin van het internet hebben met name de zogenaamde new agers, de ietsisten, occultisten, neopaganisten en technosjamanisten zich op het internet gemanifesteerd. Zij ontdekten al snel dat het internet uitgelezen mogelijkheden biedt om de niet-kerkelijk verankerde vormen van nieuwe spiritualiteit uit te dragen.

In het hiernaastmaals van de virtuele werelden zijn nieuwe spirituele, religieuze en levensbeschouwelijke praktijken ontstaan. Internet wordt gebruikt voor individuele en collectieve rituelen: bidden en biechten, getuigenis en bekering, mediteren en bedevaart, het bijwonen van diensten in virtuele tempels, kerken, synagogen, en moskeeŽn. Eeuwenoude rituelen worden gevirtualiseerd en in het hiernaastmaals ontstaan volledig nieuwe rituelen die alleen online kunnen gedijen. Het medium internet lijkt de reflexiviteit van de deelnemers in rituelen aanzienlijk te verhogen. En deze reflexiviteit kan vijandig lijken ten opzichte van traditionele lokale religieuze praktijken.

Inmiddels hebben ook de kerken, moskeeŽn en andere aloude religieuze instellingen het internet ontdekt en proberen zij vorm te geven aan geloof in virtuele werelden. Het virtuele hiernaastmaals is inmiddels bevolkt door elke denkbare religieuze stroming en door elke officiŽle kerk. Een deel van cyberspace wordt gesacraliseerd in een virtueel theater waarin de goddelijke geest zich manifesteert en verwante geloofsbroeders en - zusters elkaar ontmoeten.

Boeddha OnlineHet hiernaastmaals is geen tweedehands wereld, maar biedt een tweede virtueel leven aan naast (en niet na!) ons lokale leven. In dit tweede leven kunnen wij ons verlangen om herboren te worden op een niet-imaginaire wijze realiseren. Om te participeren in het virtuele hiernaastmaals is het niet nodig te vertrouwen op een leven aan gene zijde van het graf of op de onsterfelijkheid van de ziel (waardoor men kan hopen op een eeuwig hiernamaals). Het hiernaastmaals is niet zo ongrijpbaar en tijdloos, maar voltrekt zich volledig in de virtuele regionen van het hier-en-nu. Het virtuele koninkrijk is van deze aarde en van mensen van vlees en bloed die nu leven. Spirituele ontdekkingsreizigers gaan in de virtuele wereld op zoek naar bronnen waarmee zij hun ziel kunnen laven en hun drang naar bezieling kunnen bevredigen.

De gevestigde instellingen van het geloof óde kerken, moskeeŽn en andere gebedshuizen en organisatiesó hebben het niet gemakkelijk. Religieuze leiders vrezen dat hun eeuwenoude boodschap op het internet niet meer gehoord, verstaan, laat staan geaccepteerd wordt door de mensen. Ondanks alle argwaan tegen het ongebonden, perverse en goddeloze karakter biedt internet bezorgde kerkleiders toch ook nieuwe mogelijkheden om hun boodschap te verspreiden. Praktisch alle kerkelijke genootschappen en sektes zijn vandaag de dag op het internet vertegenwoordigd.

Religieuze organisaties gebruiken het internet om zichzelf op een zo aantrekkelijk mogelijke wijze te presenteren. Virtuele religieuze netwerken en gemeenschappen bieden een online kader waarin gelovigen elkaar kunnen ontmoeten en vertroosting kunnen bieden. Voor een gezamenlijk gebed hoeven de gelovigen zich niet meer op gezette tijden bij hun kerk, tempel of moskee te melden. Vanuit het comfort van hun woning of tijdelijke verblijfsplaats kunnen zij virtuele erediensten bijwonen, de biecht afleggen of pastorale zorg ontvangen. Gelovigen kunnen inloggen op online preken en geld in de collectezak stoppen zonder dat zij ooit hun huis of werk verlaten.

Priesters, dominees, imams, sjamanen en andere religieuze voorgangers of uitverkorenen doen verwoede pogingen om hun geloofsartikelen op een gemakkelijke wijze aan te bieden aan websurfers die zich nooit zullen vertonen aan de poorten van hun kerken, gebedshuizen of moskeeŽn. De verspreiders van religieuze denkbeelden hebben internet massaal betreden. Op het internet is een spirituele bazaar ontstaan die het karakter van het internet heeft veranderd en die zelfs ideeën over God en geloof zou kunnen veranderen [Time, God in Cyberspace, 16.12.1996].

Zing het lied van de Heer in alle omstandigheden
Aanvankelijk stonden veel geestelijken en religieuze leiders nogal sceptisch en terughoudend tegenover het internet. Zij vreesden dat hun achterban op dat ongecontroleerde internet de weg van het juiste geloof helemaal uit het oog zouden verliezen. Bovendien vreesden zij dat zij in die wereldwijde chaos van informatie en meningen zelf niet meer in staat zouden zijn om via dit medium het heilige woord te verkondigen. In de loop der tijd veranderde deze negatieve en angstige houding. Tegenwoordig overheerst de opvatting dat het ‘lied van de Heer’ onder alle omstandigheden gezongen moet worden en dat het internet een alternatief biedt voor mensen die nietin staat zijn om via meer traditionele manieren contact te leggen met God. Het aantal webpastors, internetdominees en cyberimams groeit gestaag.
Elke zichzelf respecterende wereldreligie van oosterse of westerse snit, elke religieuze sekte en iedere stroming van new age spiritualiteit presenteert op internet de eigen geloofsartikelen en heilige boeken. Zowel de Bijbel als de Koran kunnen online gelezen worden in praktisch elke taal die men maar wil. Men kan in de heilige schriften zoeken op trefwoord en krijgt desgewenst uitleg bij cryptische passages. De heilige boeken van weleer zijn professioneel omgetoverd in online informatiesystemen die door zinzoekende gebruikers op gemakkelijke wijze ontsloten kunnen worden.

Naast geloofsijverige verspreiding van de eigen geloofsartikelen, leerstellingen, heilige schriften en de visioenen van profeten, wordt internet ook gebruikt voor het aaneensmeden van de eigen geloofsgemeenschap. Daarvoor wordt gebruik gemaakt van diverse methoden: het organiseren van virtuele rituele bijeenkomsten, online spreekuren met zielzorgers of voorgangers, discussiefora over religiegebonden thema ’s, chatboxen en weblogs waarin gelijkgelovigen met elkaar kunnen praten, informatie over lokale of nationale bijeenkomsten, sociale netwerken waarin aanhangers van een religie, kerk of sekte elkaar persoonlijk kunnen ontmoeten, zich socialiseren en zelfs daten ( ‘geloofssoort kiest geloofssoort ’).

Wat gebeurt er wanneer religie zich online manifesteert en wat zijn hiervan de gevolgen voor de religieuze cultuur als geheel? Of meer specifiek: hoe wordt het internet daadwerkelijk gebruikt door kerken en organisaties van gelovigen? Hoe wordt hierdoor de identiteit van deze congregaties beÔnvloed? Wat zijn daarvan de effecten op de lange termijn?

Index Informeren: heilige teksten hypertekstueel lezen en verstaan

Verspreiding van heilige schriften is wat gelovigen sinds heugenis doen. Het waren middeleeuwse priesters die een traditie vestigden van het vastleggen en verspreiden van religieuze informatie. Voor de uitvinding van de drukpers en de typemachine werden alle boeken met de hand geschreven. In middeleeuwse scriptoria kopieerden ijverige scribenten heilige teksten op perkament en bonden die vaardig in leer. Zij illustreerden hun teksten in kleur en ontwerp, en zij voegden zelfs cartoonachtige figuren in de marge toe. Deze waardevolle teksten vormden de geloofssystemen en gebedspraktijken van leken en religieuzen. Zij speelden ook een rol in de ontwikkeling van kloosters en kathedralen als culturele centra.

De kopiisten van het hiernaastmaals doen niet veel anders, maar met veel krachtiger middelen. Zij verspreiden hun geloofsartikelen en zedenleer via nieuwsbrieven, encyclopedieën, bibliotheken, heilige schriften, teksten van theologen, gebedsboeken, online tijdschriften en conferenties.

In het midden van de 15e eeuw ontdekte Johann Gutenberg de boekdrukkunst. Het eerste boek dat hij drukte was de Bijbel. IdeeŽn die daarvoor alleen maar persoonlijk konden worden gecommuniceerd, konden plotseling over het hele continent worden verspreid.

Dankzij de drukpers werden christenen ‘de mensen van het boek ’. Sinds het ontstaan van het virtuele hiernaastmaals worden alle gelovigen en zinzoekers uitgenodigd om ‘mensen van cyberspace ’ te worden. Juist voor de mensen van het boek kan de hypertekstuele revolutie een bevrijding betekenen. Het was en is niet raadzaam om de Bijbel of de Koran lineair (dus van begin tot eind) te lezen. Het is veel beter om in circulaire patronen te zwerven (surfen) in en rond specifieke thema ’s. Op die manier kun je passages tegen elkaar afwegen die honderden jaren na elkaar geschreven werden door mensen die heel verschillende talen spraken. Op die manier leren we hoe we van de ene passage van een heilige tekst naar een andere kunnen springen, en beginnen we verbindingen te maken met wat er met ons en om ons heen gebeurt in de huidige situatie. Associatieve verbanden leggen, dat is de creatieve roeping van de digitale zinzoekers.

De hypertekstuele technologie van het internet maakt het veel gemakkelijker om heterogene, meervoudig gelaagde teksten ówaarin de passages associatief ( ‘zwak ’) met elkaar verbonden zijn ó te lezen en te begrijpen. Bovendien zijn we door hypertekst in staat om alle voor zinzoekers belangrijke documenten (heilige geschriften, profetische uitspraken, liederen en gedichten) met elkaar te verbinden in een naadloos geheel. Een fraai voorbeeld daarvan is de Nederlandse site bijbelenkoran.nl waarin Bijbel en Koran afzonderlijk ťn in onderlinge vergelijking op trefwoord kunnen worden onderzocht.

Index Aggregeren en verbinden

Internet stelt zinzoekers in staat om elkaar gemakkelijk te ontmoeten. Het verenigt zinzoekers als leden van ťťn wereldwijde religieuze of spirituele gemeenschap en doorbreekt traditionele grenzen van tijd en plaats. Via internet krijgt men misschien geen glimp te zien van de alomtegenwoordigheid (omnipresentie) van God, maar wel van die van de zinzoekers. Spirituele en religieuze stromingen hebben over de hele wereld websites opgericht om hun achterban te dienen. Dat is vooral van belang voor geloofsrichtingen waarvan de aanhangers over de hele wereld sterk verspreid zijn (zoals de zoroastristen). Internet aggregeert de meest uiteenlopende en over de hele wereld verspreide zinzoekers.

Hierdoor kunnen kleinere religieuze groeperingen waarmee we minder bekend zijn en die er andere goden op nahouden, nu veel gemakkelijker in het hiernaastmaals worden verkend. Bovendien ontstaan er nieuwe vormen van samenwerking en convergentie tussen religieuze groeperingen. De verbetering van de communicatiestructuur van religieuze organisaties komt vooral tot stand wanneer zij internet niet alleen als zender gebruiken, maar ook als ontvanger; dus niet alleen om te verkondigen, maar ook om te luisteren en daardoor daadwerkelijk een dialoog te voeren.

Ook voor zinzoekers is het internet een supermedium waarmee binnen de kortste tijd wereldwijd vanuit een zender een boodschap verspreid wordt, de ontvangers kunnen reageren op de zender en tussen willekeurige ontvangers een bi- of multilaterale discussie kan plaatsvinden. Bovendien kunnen al deze communicatievormen zowel synchroon verlopen (via chat, instant messaging) als asynchroon (via e-mail, websites, nieuwsbrieven, discussiefora).

Hierdoor kan het ‘katholieke ’ communicatiemodel met zijn radicale, onoverbrugbare scheiding tussen actieve zenders en passieve ontvangers worden vervangen door een ‘radicaal-protestants ’ model, waarin alle deelnemers (afwisselend en naar eigen wens) als zenders of ontvangers fungeren. Door tussenkomst van het internet is zo ’n horizontaal-democratische vorm van communicatie nu niet meer voorbehouden aan kleine lokale congregaties; zij kan ook plaatsvinden in virtuele gemeenschappen met aanhangers die over de hele wereld zijn verspreid.

Sommige zinzoekers waren door hun zeldzame, eigenzinnige of esoterische religieuze behoeften en geloofsrichtingen altijd veroordeeld tot marginaliteit. In het hiernaastmaals kunnen zij zich wereldwijd verbinden met ziels- of geloofsverwanten om een stabiele groep te vormen en hun levensvisie in gezamenlijkheid te articuleren en verder te ontwikkelen. De levensbeschouwelijke, spirituele, religieuze diversiteit krijgt hierdoor een extra impuls: geschriften, sekteleiders, geloofsrichtingen en cultvormen die eeuwenlang in vergetelheid waren geraakt, worden via internet weer sterker onder de collectieve aandacht gebracht.

Door het multimediale karakter van het internet kunnen op religieuze sites beelden, woorden en geluiden tot een semantische eenheid worden verbonden. Met behulp van ‘virtual reality ’ software kunnen integrale belevingstoestanden worden aangeboden die verwant zijn met dromen, roestoestanden, trips met drugs en paranormale ‘out-of-body-experiences ’.

Index Een medium van nabijheid

Nabijheid = Het gevoel van sociale aanwezigheidDe virtuele wereld van het hiernaastmaals is een wereld van nabijheid. Ook al verblijven de deelnemers aan de virtuele wereld op zeer uiteenlopende locaties, via internet kunnen zij met elkaar communiceren en komt het (wederzijdse) gevoel van sociale aanwezigheid tot stand. Betekenisvolle en persoonlijke sociale relaties ontstaan in elke situatie waarin men de sociale aanwezigheid van de ander voelt. Daarvoor hoeft men niet met die ander op de bank of aan tafel te zitten. Natuurlijk is de gelijktijdige aanwezigheid in dezelfde fysieke ruimte een belangrijke conditie voor het ontstaan van sociale relaties. Maar we weten allemaal ook dat dit niet voldoende is. Je kunt naast iemand op de bank zitten en toch het gevoel hebben dat die ander er niet voor jou is, dat hij of zij met de gedachten en gevoelens heel ergens anders is. Alsof de ander mijlen ver van je af zit. In virtuele contacten verkeren mensen weliswaar niet in dezelfde fysieke ruimte (co-presence), maar wel in dezelfde virtuele ruimte (tele-aanwezigheid).

Voor sommige zinzoekers zijn hun online activiteiten slechts een aanvulling op hun activiteiten in lokale geloofsgemeenschappen. Zij vrezen dat vergaande virtualisering van alle geloofspraktijken gepaard gaat met verlies van belangrijke elementen. Voor anderen fungeren hun religieuze online activiteiten als een volwaardige vervanging van kerk- en moskeebezoek of van het pastoraat.

Nabijheid - het gevoel van sociale aanwezigheid
Nabijheid - Het gevoel van sociale aanwezigheid

Internet heeft een sterk samenbindend karakter. Het biedt ons de mogelijkheid om online contacten te leggen met mensen waarmee we iets gemeen hebben. Internet stelt geloofsgenoten in staat om elkaar in de virtuele wereld te ontmoeten en om gezamenlijk vorm te geven aan nieuwe religieuze praktijken.

Dat wil niet zeggen dat internet daadwerkelijk geloofsgenoten en andere zinzoekers nader tot elkaar brengt. Het internet is slechts een technologisch medium dat uit zichzelf helemaal niets doet. Datzelfde medium wordt door sommige gelovigen gebruikt om zichzelf op te sluiten achter de zelfgebouwde virtuele muren die bestand zijn tegen elke vorm van interreligieuze communicatie.

Zinzoekers maken tegenwoordig intensief gebruik van sociale netwerken zoals Hyves, Facebook en Twitter. In deze online netwerken van vrienden-van-vrienden zijn inmiddels voor alle spirituele en geloofsrichtingen speciale locaties opgericht waar gelijkgezinde zinzoekers elkaar persoonlijk (dus niet meer anoniem of pseudoniem) ontmoeten en hun ervaringen delen.

Internet is dus een medium van nabijheid. Zinzoekers zoeken elkaar op in virtuele ruimtes waar zij met elkaar kunnen praten. Zij kunnen dat zowel op uiteenlopende tijdstippen doen, zoals in weblogs en webfora. Maar zij kunnen dat ook gelijktijdig doen, waardoor zij direct op elkaar kunnen reageren en desgewenst met geluid en bewegend beeld. Internet integreert radio en televisie in een medium, en maakt beiden ook nog eens zeer persoonlijk en echt interactief. Dit wordt nog eens versterkt door de opkomst van mobiele media, zoals het mobieltje, de laptop en de IPad. Dank zij deze nieuwe media kunnen we op elk moment van de dag en vanuit elke plaats contact met elkaar onderhouden, informatie opzoeken en ervaringen met elkaar delen.

Omgekeerd worden traditionele media zoals radio en televisie ook steeds nauwer met internet gecombineerd. Zij worden connected, dat wil zeggen ingebed in de virtuele ruimte van het internet. Dit heeft vergaande consequenties voor het bereik van levensbeschouwelijke omroepen en stelt nieuwe eisen aan de manier waarop zij hun programma’s produceren. Ook de zinzoekende mediaconsumenten willen naar programma’s kijken op een moment dat zij er zin in hebben (en niet op het tijdstip waarop zij worden uitgezonden). Steeds meer programma’s worden via Uitzending Gemist en andere online archieven bekeken.

Index Individualisering van het geloof

Internet is een bazaar van geloofsartikelen waaruit zinzoekers hun eigen keuze kunnen maken. Steeds meer zinzoekers gaan winkelen in deze online bazaar. Religieuze bricolage is het assembleren van een geloof of levensovertuiging uit diverse elementen die beschikbaar zijn. Steeds meer zinzoekers maken creatief gebruik van alles wat zij maar op het internet kunnen vinden. Zij gebruiken fragmenten uit verschillende spirituele en geloofstradities die hen aanspreken. Naar eigen inzicht en voor eigen gebruik stellen zij daaruit een zeer persoonlijke geloofshouding samen. Het resultaat is een doe-het-zelf religiositeit die zeer individueel is en niet meer kan worden ingedeeld bij een der grote wereldgodsdiensten.

Door het gebruik van het internet lijkt er dus bij veel zinzoekers wel degelijk iets te veranderen in hun eigen geloofsbeleving.

Index Emancipatiepotentieel

Vermogen tot EmancipatieNet als het christendom is de islam ontstaan als een bevrijdingsutopie van onder≠drukte volken. De messias of de profeet inspireerden de verdrukten om zich in naam van de rechtvaardige god te verzetten tegen de tirannen. Verzet tegen onrechtvaardigheid is ingeschreven in het geboortestatuut van de grote religies.

Na de institutionalisering van het christendom is deze oorspron≠kelijke bevrijdings≠leer lange tijd verworden tot een legitimatielegende van heersende en exploiterende elites. De katholieke inquisitie tijdens de duistere middeleeuwen is hiervan een sprekend voorbeeld (en dieptepunt). Ook de geschie≠denis van de islam laat tal van voorbeelden zien waarin haar emancipatie≠potentieel werd ondergesneeuwd door een autoritaire leer die de bestaande machts≠verhoudingen goedpraat en verdedigt.

In oorsprong fungeerden de latere wereldgodsdiensten vooral als inspiratie voor de onderdrukten in hun verzet tegen onrechtvaardige verhoudingen. Maar in de loop der tijd ging dit rebelse karakter verloren en fungeerden de religies steeds meer als autoritaire geloofssystemen die mensen tot lijdzaamheid en berusting opriepen.

De vraag is of de religies óin deze tijd en in ons landó nog over een emancipatiepotentieel beschikken. Wie deze vraag positief wil beantwoorden moet aangeven waarin het bevrijdende karakter van de religies ligt.

Zinzoekers proberen op deze vragen antwoorden te vinden. Zij zoeken naar waarden en normen waarmee zij richting kunnen geven aan hun eigen stijl van leven.

Index Scheiding van staat en religieuze organisatie

De scheiding tussen kerk en staat is een van de grondpilaren van een democratische rechtsstaat. Dat is een staat waarin alle burgers (dus ongeacht bezit/inkomen, geslacht, geloof of etnische afkomst) gelijke rechten hebben om te participeren in de politieke instellingen. De individuele burgers kunnen zich in hun politieke activiteiten laten inspireren door humanistische, spirituele of religieuze waarden en gedragsnormen, maar de staat zelf blijft hier≠bij principieel neutraal. De seculiere staat is ‘geloofsblind ’. Juist daarom kan zij alle burgers ongeacht hun religieuze overtuigingen gelijke rechten toekennen bij hun politieke participatie.

Scheiding staat en kerkIn sommige geloofstradities bestaan nog kleine fundamentalistische stromingen die streven naar het herstel van de oude kerkstaat of de islamitische staat. Dat is een staat die bijzondere rech≠ten toekent aan mensen die het juiste geloof aanhangen en die deze privileges ont≠houdt aan mensen die een ander geloof aanhangen, of die hun fundamentele waarden en normen niet ontlenen aan religieuze dogma ’s. In zo ’n staat is er geen vrijheid van meningsuiting, en dus geen vrijheid van geloof.

In Nederland wordt deze discussie over de verhouding tussen staat en geloofsgroepen vooral gevoerd naar aanleiding van de radicaal jihadistische of islamistische stroming onder jonge moslims. De geest van Mohammed Bouyeri, de moordenaar van Theo van Gogh, staat hiervoor nog steeds model.

Jonge moslims gebruiken het internet intensief voor verschillende doeleinden. Zij discussiŽren op webfora en volgen religieuze instructies van gebedshuizen en andere organisaties. Voor veel van deze zinzoekers is internet de koningsweg naar de islam geworden. Dit gaat gepaard met maatschappelijke zorgen of vragen. Dit heeft alles te maken met het publieke debat over de islam. Is de islam net als andere levensbeschouwelijke stromingen en praktijken een religieus of een politiek probleem? Het antwoord is inmiddels duidelijk. Voor de meeste moslims is hun islamitisch geloof strikt persoonlijk en in zijn uitingsvormen volledig binnen de grenzen van een democratische rechtsstaat. Voor de ontwikkeling van jonge moslims die nog vooral via internet zin- en zielzoekend zijn, brengt dit zeker gevaren met zich mee. Maar via internet kunnen jonge moslims ook gesteund worden bij het weerbaar zijn tegen kritiek en uitsluiting in een relatief ‘islamonvriendelijke ’ context. En dus tevens weerbaar tegen de lokroep van het fundamentalisme en van de jihadistische terreur. Men zou hopen dat een overheid dergelijke initiatieven zou ondersteunen (in plaats van ‘radicalisme’ te bestrijden). Maar misschien kan men beter zeggen dat de islamitische gemeenschap hierbij zelf het initiatief neemt, uitgaande van het principe: “Eigen stoep eerst.”

De meeste zinzoekers in Nederland accepteren en respecteren echter de democratische instellingen zoals die hier gegroeid zijn, ook al hebben zij (vaak terecht) harde kritiek op de manier waarop gemeenteraden of het parlement opereren.

Index Ware Wederkerigheid en interreligieuze dialoog

Tolerantie = wederzijdse kritiek + zelfbeheersing
ďTolerantie vraagt om een open samenleving waar de meningen openlijk kunnen botsen en waar tegelijk eenieder beseft dat de maatschappelijke vrede vraagt om een zorgvuldige naleving van de wetten. En om zelfbeheersing, die niet mag worden verward met vreesĒ [Paul Scheffer].
In Nederland is de vrijheid van godsdienst en levensbeschouwing in de grondwet verankerd. Die vrijheid is ongedeeld: zij geldt voor Šlle burgers Ė zonder uitzondering. Iedereen heeft dus het recht om spirituele, religieuze of levensbeschouwelijke opvattingen te koesteren en te uiten. Maar tegenover dit recht staat ook een verplichting tot wederkerigheid. Wie de vrijheid van zijn eigen geloof lief is, moet ook de vrijheid van andere religieuze of seculiere levensovertuigingen respecteren, inclusief het recht om van geloof te veranderen, zich van het geloof af te keren of het te bekritiseren.

De vraag is hoe deze wederkerigheid in de virtuele wereld bevorderd kan worden. Hoe realiseren we een online cultuur van vreedzame co-existentie van alle spirituele, religieuze en levensbeschouwelijke opvattingen en stromingen?

Er zijn in Nederland tal van websites die een bijdrage proberen te leveren aan de interreligieuze dialoog, zoals Nieuw W!J, Bruggenbouwers en Nieuwemoskee. Vroeger verstonden we onder ‘dialoog’ een fatsoenlijk gesprek tussen minstens twee personen met oogcontact. Maar op het internet wordt er veelal anoniem en pseudoniem met elkaar gecommuniceerd. Omdat hierbij de gewone lokale vormen van sociale controle ontbreken, vertonen veel virtuele communicaties een nogal extreem karakter. Anonimiteit en pseudonimiteit leiden er toe dat mensen zich vrij voelen om zeer openhartig, direct ‘uit het hart’ de meest intieme en ultieme kwesties met elkaar te bespreken. De meeste mensen ervaren het als zeer positief omdat zij zich op webfora volkomen vrij en ongeremd kunnen uiten. De andere kant van de medaille is dat deze vrijheid misbruikt wordt om ongeremd te schelden op alles wat hen maar even niet bevalt (nethufteren) of om leden van de andere sekse te belagen met ongewenste schunnigheden (netsletten). Het resultaat hiervan is dat op tal van internetfora een cultuur van de grote bekken lijkt te overheersen.


ďIk geloof vooral in mezelf...Ē
Zo’n cultuur is in ieder geval niet bevorderlijk voor een serieuze interreligieuze dialoog. De uitdaging bestaat er dus in om ook (juist!) in de virtuele wereld van het hiernaastmaals gedragsregels en fatsoensnormen te ontwikkelen en erop toe te zien dat deze ook worden gehandhaafd. ‘Fatsoen moet je ook virtueel gewoon doen’. Maar dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan. De ingrediŽnten voor zo’n beschavingsoffensief op internet zijn echter inmiddels wel bekend. Het begint ermee dat de deelnemers van virtuele netwerken en gemeenschappen hun eigen normen en spelregels ontwikkelen. Met van bovenaf door sitebeheerders opgelegde huisregels kun je naar buiten toe mooie sier maken, maar zij hebben binnen de gemeenschap meestal weinig effect. Effectieve huisregels ontstaan alleen wanneer deze regels dialogisch, van onderop worden ontwikkeld.

Het tweede ingrediŽnt is dat er controle en toezicht op de naleving van de normen en regels georganiseerd moet worden. Het aanstellen van moderatoren is hiervan het belangrijkste onderdeel. Moderatoren zien niet alleen toe op de handhaving van de gemeenschapsnormen en -regels, maar moeten zich vooral ook inzetten om een tolerante en fatsoenlijke discussiecultuur te bevorderen. Moderatoren moeten zich dus niet louter bezighouden met het bewaken van de fatsoensgrenzen en het bestraffen van regelschenders.

Het derde en laatste ingrediŽnt vloeit voort uit het inzicht dat regelhandhaving geen exclusieve taak van aangestelde moderatoren is. Alle deelnemers aan de dialoog hebben daarin hun eigen verantwoordelijkheid. In veel webfora kunnen zij deze verantwoordelijkheid nemen door zelf aan te geven waarom welke bijdragen buiten de door de gemeenschap opgestelde fatsoensnormen vallen. Soms gebeurt dit ook via een reputatiesysteem waarin bezoekers hun waardering kunnen uitspreken over bijdragen van anderen.

Index Hiernumaals ó Hiernaastmaals ó Hiernamaals

Zinzoekers zijn mensen die leven in het hier-en-nu en in het hiernaastmaals van de virtuele wereld. De grens tussen beide werelden is steeds moeilijker te trekken. Het hiernumaals van de lokale wereld vloeit steeds naadlozer over in het hiernaastmaals van de virtuele wereld. Toch blijft het een kunst om met het ene been in het hiernumaals en met het andere in het hiernaastmaals te wandelen. Vaak gaat dit gepaard met wankelen (en dus onzekerheid of zelfs angst), maar op de een of andere manier hebben de meeste zinzoekers toch inmiddels een evenwichtige gang aangeleerd.

Voor de jongere generaties die met het internet zijn groot gebracht is de virtuele wereld even vanzelfsprekend als stromend water en elektriciteit was voor de oudere generaties. Maar de oudere generaties zijn niet in andigibetisme blijven hangen en maken steeds intensiever gebruik van de mogelijkheden van de internetrevolutie.

Ons bestaan in het hiernaastmaals is even vergankelijk als ons leven in het lokale en lichamelijke leven. In de wereld van het hiernaastmaals kunnen we virtueel vorm geven aan ons verlangen om herboren te worden. Het meest pregnant gebeurt dit in de driedimensionale wereld van Second Life, waarin we niet alleen onze eigen virtuele werkelijkheid kunnen bouwen, maar ook ons digitale karakter kunnen scheppen in de vorm van een avatar.

Virtuele biecht met avatars in Second LifeDe omgeving van Second Life was aanvankelijk volledig leeg: zonder subjecten en zonder objecten. Toen in juni 2003 Second Life haar virtuele poorten opende was er niets, geen plek om naar toe te gaan en niemand te zien. De vergelijking met het Bijbelse scheppingsverhaal ligt voor het grijpen. ďDe aarde nu was woest en ledig, en duisternis lag op den vloedĒ [Bijbel, Genesis 1, vers 1]. Maar deze keer is het geen etherische God die als de Grote Schepper opereert. Het zijn mensen van vlees en bloed die van achter hun toetsenbord hun eigen wereld creŽren. De lege wereld van Second Life komt tot leven doordat de deelnemers zelf een digitaal alter ego kiezen (een avatar) en zelf bepalen wat zij in die nieuwe wereld willen doen. De inwoners van het hiernaastmaals krijgen de middelen om de virtuele wereld aan eigen wensen en ideeŽn aan te passen, en om deze wereld vervolgens te delen met gelijkgestemden. Het hiernaastmaals is dus in de meest letterlijke zin van het woord een gezamenlijke creatie.

Onze avatars zijn gefantaseerde evenbeelden waarin werkelijke en geÔmagineerde aspecten van identiteit samenvloeien. In een avatar druk je uit hoe je jezelf het liefst wilt voordoen en/of hoe je het liefst door anderen gezien wilt worden.

De constructie van een avatar heeft veel weg van een goddelijke scheppingsdaad. Maar dit keer zijn het zinzoekende mensen die in hun onnoemelijke wijsheid een nieuwe mens creŽren: met een beetje van zichzelf ( ‘naar eigen beeld ’) en een beetje uit de grote duim. Gefantaseerd, geïdealiseerd, gedroomd, gewenst, gehoopt, getransponeerd, geconstrueerd, geperverteerd, gecultiveerd, gespiegeld, gekruist. ‘Avatar ’ is een nauwkeurige omschrijving van het digitale evenbeeld ó in het Sanskriet betekent avatarah: goddelijke incarnatie.

Sinds de ontdekking van het hiernaastmaals hebben de zinzoekers een nieuwe wereld geŽrfd die zij zelf kunnen meecreŽren. Het is een wereld die weliswaar volledig virtueel is, maar daarom voor de deelnemers niet minder werkelijk dan hun lokale omgeving. Het is in ieder geval anders dan de louter geÔmagineerde wereld van het hiernamaals of van de reÔncarnatie. Of men de hemel nu beschouwt als een lonkend paradijs waarin alle doden zullen verrijzen, als een postmortaal uitgekeerde beloning voor een voorbeeldige levenswandel, als ‘de grote slaapzaal van de aarde, die aan alle mensen openstaat’ (Voltaire) of als ‘een groezelige badkamer vol spinnen’ (Dostojewski) ó het is en blijft een geÔmagineerd, altijd geanticipeerd denkbeeld.

Het hiernaastmaals van de virtuele wereld lijkt soms even ongrijpbaar als het hiernamaals. Het hiernaastmaals is immers een onzichtbaar netwerk van persoonlijke en functionele relaties waarvan de betekenis alleen maar ervaren kan worden door naar de gevolgen te kijken. Het is net zoals het bestaan van een magnetisch veld voor ons alleen maar aannemelijk gemaakt kan worden door bewegingen van het ijzervijlsel. Het hiernaastmaals is een nieuw soort magnetisch veld: het trekt aan en het stoot af. De kunst die zinzoekers van het internettijdperk moeten leren is om verstandig gebruik te maken van dit nieuwe magnetisme. Index


Home Onderwerpen Zoek Over ons Doneer Contact

06 January, 2014
Eerst gepubliceerd: Oktober, 2010