Home Onderwerpen Zoek Over ons Doneer Contact

Open Source: mens durf te delen

— Democratisering van de software —

dr. Albert Benschop
Universiteit van Amsterdam

rode_knop Einde van browseroorlog
rode_knop Interactief publiceren
rode_knop Kwaliteit op het net
rode_knop De toekomst van het zoeken

Waarom open source?

Het probleem
Gebruikers van software worden steeds sterker afhankelijker van één of enkele grote softwareleveranciers. Door giganten als Microsoft worden licentieovereenkomsten eenzijdig gewijzigd en worden gebruikers gedwongen over te stappen naar nieuwe versies van de software. Voor individuele en institutionele gebruikers resulteert dit in hogere prijzen.

De softwareleveranciers houden hun broncode geheim en maken het hierdoor voor gebruikers niet alleen onmogelijk hun software aan te passen aan hun wensen, maar ook om de exacte werking van de software te controleren. Softwareleveranciers verkopen alleen de gebruiksrechten van hun gecompileerde programma's. Klanten mogen de software wel gebruiken, maar niet aanpassen of uitbouwen. Het is te vergelijken met een autobezitter die wel in zijn auto mag rijden, maar niet onder de motorkap mag kijken. Klanten kunnen de fouten in de software die zij hebben aangeschaft repareren met de patches die de leverancier beschikbaar stelt, maar zij mogen de software zelf niet creatief opwaarderen of toepassen voor een ander doel. De software mag niet structureel worden aangepast, geconverteerd of aangepast aan een hoger besturingssysteem. Een klant die zijn legale software toch wil repareren, aanpassen, verbeteren of opwaarderen moet een andere versie van de software kopen.

De oligopolistische leveranciers van gesloten software proberen de concurrentie op de markt uit te schakelen. Nieuwkomers die vrije of sociale software op de markt brengen en hun broncode publiceren worden door de commerciële softwaregiganten geïntimideerd, aangeklaagd of opgekocht. En zij bewaken de broncode nog sterker dan de kroonjuwelen of staatsgeheimen. Kennis van de broncode geeft een belangrijke voorsprong op de concurrentie. Elke wijziging van een programma dwingt de concurrerende en samenwerkende programma's tot aanpassing.

Lock-in
Afhankelijkheid van Softwareleveranciers
“Gebruikers van software zijn sterk afhankelijk van hun softwareleveranciers. Gedwongen implementatie van nieuwe versies, gedwongen aanschaf van nieuwe hardware, eenzijdig wijzigen van licentievoorwaarden, beëindigen van onderhoudscontracten. Het zijn voorbeelden uit de huidige praktijk die voorkomen in alle overheidssectoren, of het nu het onderwijsveld, de zorg of de bevolkingsadministratie betreft” [POSOSS].
Door de lock-in effecten van gesloten software komen licentienemers vaak voor een lastig dilemma te staan. Als zij de nieuwe licentievoorwaarden niet willen accepteren, zullen zij moeten opdraven voor de torenhoge kosten van migratie naar een ander systeem (en omgekeerd).

Ook voor institutionele gebruikers zoals de overheid levert gesloten software problemen op. Om democratische controle op publieke informatieverwerking mogelijk te maken moeten overheidsorganisaties en burgers weten wat er met die informatie gebeurt. Dit vereist dat de broncode van die systemen openbaar zijn en dat alle interfaces op die systemen aan gedocumenteerde publieke standaarden voldoen (VOSN]. Burgers die elektronisch hun belastingaangifte willen doen worden op dit moment gedwongen een besturingssysteem aan te schaffen dat hierbij wordt ondersteund. Wanneer zij hun aangifte via het internet versturen kunnen zij bovendien op geen enkele manier controleren of die verzending veilig is.

Break-out
Open standaarden en open source-software zijn de belangrijkste instrumenten om de afhankelijkheid van softwareleveranciers te verkleinen en de keuzemogelijkheden te vergroten, om monopolistische posities op de softwaremarkt te bestrijden en misbruik van die machtsposities te voorkomen. Voor overheden zijn zij van belang om de kwaliteit van de informatiesystemen te verhogen (toegankelijkheid van informatie, transparantie van handelen, veiligheid en toekomstvastigheid). Voor individuele en institutionele gebruikers kunnen open standaarden en open source-software bovendien worden gebruikt om de kosten van programmatuur te verlagen en een betere gegevensuitwisseling mogelijk te maken.

Index Principes van open source: licentievoorwaarden

Open Standaarden zijn afspraken over de eigenschappen van software die zijn gepubliceerd en niet exclusief eigendom zijn van een leverancier zodat een gebruiker kan kiezen tussen aanbiedingen van meerdere leveranciers die aan deze standaarden voldoen. Het gebruik van Open Standaarden (zoals HTML en XML) kan voorkomen dat alleen software van een specifieke leveranciers gebruikt moet worden. Open standaarden bevorderen tevens de interoperabiliteit: software die voldoet aan open standaarden maakt het mogelijk dat programma's van verschillende leveranciers elkaar verstaan en met elkaar kunnen samenwerken. Open Standaarden stellen burgers en marktpartijen in staat om te interfacen met systemen, zodat de marktpartijen vrijelijk diensten en producten kunnen ontwikkelen, en burgers hiervan kunnen profiteren. Voorbeelden van gesloten standaarden zijn pdf en doc, van respectievelijk Adobe en Microsoft. Een softwaremaker die zijn programma's deze bestandvormen wil laten gebruiken, moet hiervoor betalen.

We're open... Open Source Software (OSS) is software waarvan de broncode voor iedereen beschikbaar is. Dit betekent dat de gebruiker de software naar eigen inzicht kan aanpassen (iets wat bij gesloten softwareprogramma's niet kan en mag). Bij OSS kan de gebruiker de exacte werking van de software nagaan. OSS is vrij van licentievoorwaarden die het gebruik van de in die software bevatte kennis oneigenlijk beperken. Kenmerkend voor OSS is dus enerzijds de vrije beschikbaarheid van de broncode, anderzijds het licentiemodel waarin het intellectueel eigendom en het (her)gebruik van de software zodanig is gegereld dat de licentienemer de broncode kan inzien, gebruiken, verbeteren, aanvullen en distribueren.

Open source betekent niet slechts toegang tot de broncode. De distributievoorwaarden van open source-software moet voldoen aan de volgende criteria:

Dit zijn de door de OSI opgestelde voorwaarden waaraan een licentie van open source software moet voldoen.

Index OSS Ontwikkelmethode: bazaar- versus kathedraal-model

De vrijheid om de software aan te passen heeft ertoe geleid dat belanghebbenden gezamenlijk werken om de software te verbeteren of uit te breiden. De open source ontwikkelmethode is een niet door eigendomskwesties beknelde samenwerking, waarbij personen uit verschillende organisaties, landen of op persoonlijke titel gezamenlijk de software verder ontwikkelen.

Eric Raymond heeft de ontwikkelmethode van OSS in 1997 gekenmerkt als het bazaarmodel: geef vroeg en vaak je code vrij, besteed alles uit wat je maar kunt, en wees tot in het absurde open over alles. Hij contrasteert dit met het kathedraal-model dat in het merendeel van de commerciële wereld in gebruik is: individuele tovenaars of kleine groepen magiërs construeren kathedralen. Aan deze modellen liggen tegenovergestelde aannames ten grondslag over de aard van de taak om fouten binnen software op te sporen (het 'ontluizen' van software).

Berichten uit Helsinki
Midden in de nacht verstuurde een 21-jarige Fin in het huis van zijn moeder in Helsinki een bericht op zijn computer."Hello everybody out there, I'm doing a (free) operating system (just a hobby, won't be big, and professional). ... I'd like any feedback on thing people like/dislike". Het werd geschreven in augustus 1991. Het was de inleiding van een omwenteling in het computergebruik.
De grondlegger van Linux, Linus Torvalds ging er bij het schrijven van de kernel van zijn besturingssysteem vanuit dat bijna elk probleem snel kan worden opgelost als men een voldoende grote omvang van beta-testers en ontwikkelaars heeft. Raymond noemt dit 'de wet van Linus': "gegeven voldoende ogen zijn alle fouten oppervlakkig." Het coderen van programma's is en blijft een voornamelijk solitaire activiteit. Maar werkelijk goede programma's komen voort uit het vasthouden van "de aandacht en denkkracht van een hele gemeenschap". Volgens het bazaar-principe wordt de software in decentrale netwerken van ontwikkelaars die elk een onderdeel van de software voor hun rekening nemen. De ontwikkeling van OSS verloopt overigens vaak hiërarchischer dan in het zuivere bazaarmodel (bijvoorbeeld met 'luitenants' die beslissen welke elementen worden opgenomen).

De vraag is of commerciële ontwikkelaars op den duur nog kunnen opboksen tegen de vloedgolf van talent dat de open-source gemeenschap op een probleem kan loslaten. Zolang de open-source gemeenschap vele malen meer geschoolde tijd in een probleem kan steken, heeft de commerciële wereld weinig kans de wedloop te winnen.

Software kan op twee criteria worden onderscheiden: de beschikbaarheid van de broncode en de prijs. Open Source Software is software waarvan de broncode beschikbaar is en is niet per definitie gratis. Ook OSS kan op commerciële basis worden geproduceerd.

  Broncode open Broncode gesloten
Gratis Niet-commerciële OSS
(Apache, OpenOffice, Mozilla)
Freeware / Shareware
(Ms Internet Explorer, Netscape Navigator)
Niet Gratis Commerciële OSS
(RedHat, SuSE, GNU/Linux distributies)
Gesloten /commerciële software
(Windows, MS Office)

Er zijn een diverse modellen voor licentievoorwaarden waaronder software kan worden verspreid. De gekozen licentievorm heeft niet alleen gevolgen voor de prijs van de software (al dan niet gratis; prijsniveau van de licentie), maar ook voor eventuele restricties voor gebruik en distributie, en voor de openheid en aanpasbaarheid van de broncode. De vorm van de licentie bepaalt wat er met eventuele aanpassingen moet gebeuren en of de code verwerkt mag worden in commerciële software met een gesloten broncode. Al deze condities zijn in sterke mate bepalend voor de innovatie- en verspreidingssnelheid van de software.

In de open software gemeenschap kan iedereen de producten gebruiken en verspreiden en kan iedereen bijdragen aan de verbetering van producten. In de copy-left licentievorm staat innovatie en maximale verspreiding voorop. De oorspronkelijke en meest radikale vorm daarvan is de GNU Public Licensing (GPL). De licentieprincipes van de GPL zijn ongeschikt voor commerciële software ontwikkeling omdat zij inkomensmodellen gebaseerd op licentieprijs uitsluiten. In de aan populariteit toenemende mildere vormen — zoals de LGPL, MPL en BSD — is meer ruimte ingebouwd voor het leggen van verbindingen met gesloten software en voor commerciële exploitatie van open source software.

Index Voordelen van open source

De voordelen van open source technologie kunnen in de volgende punten worden samengevat:

Tel uit je winst
De kosten van open software zijn aanzienlijk lager en kunnen laag blijven omdat er al zoveel software gratis beschikbaar is. Linux gebruikers betalen voor hun software zo'n 60% minder dan Window-gebruikers. Volgens het technologisch onderzoeksbureau Forrester zullen ondernemingen in de VS in 2004 door toepassing van open software 20% besparen. De internetboekhandel Amazon bespaarde 25% op de ict-kosten toen het op Linux overstapte. Door het gebruik van open software werd de website voor federale statistieken van het Amerikaanse Census Bureau zelfs zevenmaal goedkoper.

Steeds meer ondernemingen stappen over op Linux. Daarbij spelen naast betrouwbaarheid, veiligheid en transparantie ook de kosten een belangrijke rol. Aan migratie naar een nieuwe technologie zijn meestal hoge kosten verbonden. Het voordeel van een overstap naar open-source software is dat hierdoor de levenscyclus-kosten zullen dalen. Bovendien kunnen de kosten van service, ondersteuning en onderhoud worden uitbesteed aan een grote schare leveranciers die opereren in de competetieve omgeving van een functionerende markt.

Veel particulieren, ondernemingen en instellingen hebben inmiddels ontdekt dat open-source software zeer geavanceerd én betrouwbaar is. Het gebruik van OSS leidt tot een directe kostenbesparing op de software-licenties. Omdat OSS efficiënter werkt kan er ook op de hardware worden bespaard, door langer met bestaande systemen door te werken zonder dat ze overbelast raken. OSS geeft ondernemingen de keuzevrijheid om te doen wat zij willen. Zij worden niet meer gedwongen nieuwe updates aan te schaffen (zoals bij het licentiebeleid van Microsoft). Ook op het gebied van de veiligheid zijn er voordelen. Het gebruik van OSS biedt een betere bescherming tegen het onveilige internet. OSS is minder kwetsbaar om de eenvoudige reden dat de broncode openbaar is. Bovendien worden eventuele veiligheidslekken meestal binnen een paar uur verholpen en is OSS resistent tegen e-mail virussen. Openheid is de beste garantie voor veiligheid. Tenslotte is de ondersteuning van OSS veel beter dan voor commerciële software. Er zijn talloze nieuwsgroepen en op OSS gespecialiseerde portalen waar gebruikers bijna altijd een antwoord zullen vinden op hun vragen.

Open source-software en open standaarden zijn niets nieuws onder de zon. Ze bestaan jaren langer dan besturingssystemen als Windows en Apple. In de praktijk stuit de open-source sofware op een aantal drempels bij acceptatie en toepassing. Open-source software is bij het grote publiek nog onbekend: zij kent meestal geen eigenaar of aandeelhouders en heeft daardoor geen marketingbudget achter zich. Op sommige terreinen is er bovendien nog minder software beschikbaar voor Linux dan voor Windows. Dit geldt bijvoorbeeld nog steeds voor educatieve software. Bij kleinere organisties ontbreekt het vaak ook aan de benodigde kennis van Linux om een succesvolle overstap te maken. Daarnaast bestaan er diverse vooroordelen over OSS. Dat is bijvoorbeeld de gedachte dat software die men gratis of voor weinig geld kan verwerven nooit goed kan zijn.

Index Linux: stabiel, veilig en goedkoop

Mac OS
In tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt is het besturingssysteem van de Apple computers eveneens open-source. Het op UNIX gebaseerde besturingssysteem van Apple, Mac OS X kan door de hele digitale gemeenschap worden mee ontwikkeld, en het maakt uitsluitend gebruik van open standaarden [bron]
Linux is een alternatief besturingssysteem dat niet alleen stabieler en veiliger is dan Windows, maar ook een stuk goedkoper. Linux is een kloon van het besturingsprogramma UNIX en werd in 1991 voor het eerst gepresenteerd. Aanvankelijk stelde het softwarebedrijf AT&T, dat de rechten had over UNIX, de broncode van het systeem ter beschikking aan universiteiten. Bij de zevende versie van UNIX werd hieraan een einde gemaakt en moest voortaan voor UNIX betaald worden. Het aantal gebruikers van UNIX liep daardoor terug en het leek erop dat de UNIX-technieken niet lang meer toepasbaar zouden zijn.

Totdat in 1991 de Finse student Linus Benedict Torvalds probeerde om de UNIX-variant MINIX geschikt te maken als besturingssysteem voor zijn eigen computer. Linux was direct al een bruikbaar systeem, ook al liet het gebruiksgemak aanvankelijk veel te wensen over. Door het ontbreken van een grafische shell had Linux in haar eerste jaren meer weg van MSDos dan van Windows. De nieuwere versies die door leveranciers als Red Hat, SuSe en United Linux op de markt worden gebracht bieden echter veel meer gebruiksgemak. Door de toenemende gebruiksvriendelijkheid van Linux maken steeds meer individuele en institutionele gebruikers de overstap naar het open source-besturingssysteem.

Don't kill this penguin Een aantal regeringen hebben de voordelen van Linux als alternatief besturingssysteem onderkent en nemen initiatieven om het gebruik van OSS te bevorderen. Zo sloot de Duitse overheid in juni 2002 een overeenkomst met IBM en de Duitse softwareleveranciers SuSE waardoor de federale overheden, deelstaten en gemeenten kortingen krijgen op IBM-apparatuur waarop de SuSE-versie van Linux draait. De Duitse regering probeert daarmee meer heterogeniteit in de software te scheppen en de afhankelijkheid van een enkele leverancier te voorkomen. De regering van Taiwan ging nog een stap verder. Zij biedt niet alleen financiële ondersteuning bij het ontwikkelen en verbeteren van bestaande open source kantoorapplicaties, maar steunt ook opleidingen voor open source-ontwikkelaars. Linux wordt niet alleen doorgevoerd in overheidsinstellingen, maar ook in de onderwijswereld.

Index Strijd om open source

FUD campagne: Fear, Uncertainty, Doubt
Als machthebbers zich bedreigd voelen door een naderende oppositie dan kiezen zij meestal voor het wapen van het zaaien van angst, onzekerheid en twijfel. Wie het gedrag van grote softwareleveranciers observeert merkt al snel dat zo'n reactiepatroon zich ook op de softwaremarkt voordoet. De feitelijk strategie om gevestigde machtsposites te verdedigen tegenover opposities met een groeicapaciteit wordt nooit openlijk naar buiten gebracht (en in de regel doelbewust verhuld). Men krijgt zelden een kijkje in de keuken van strategische centrale van grootste softwareleveranciers. Maar soms lukt dat wel.

In october 1998 lekte een vertrouwelijk memorandum van Microsoft uit waarin de software gigant zijn strategie bepaalde tegenover Linux en Open Source software. Microsoft erkende dat dit memorandum autentiek was, maar verklaarde dat het louter een technische studie was die niet bepalend is voor het beleid van Microsoft. In het Memorandum wordt Open source software (OSS) beschouwd als een bedreiging voor Microsoft, met name op het gebied van de servers. Dat is niet zo verwonderlijk. De vrije uitwisseling van kennis in OSS heeft immers voordelen die niet repliceerbaar zijn in het licentiemodel van Microsoft. Recente studies laten zien dat OSS een hoge commerciële kwaliteit kan bereiken. OSS is minstens even robuust - zo niet meer- dan de commerciële alternatieven.

Microsoft probeert angst, onzekerheid en twijfel te zaaien over de open source beweging en de GPL (GNU General Public Licence) omdat het zich geïntimideerd en bedreigd voelt. Microsoft heeft altijd de broncode van haar programma's verborgen en heeft hierdoor haar eigen innovatievermogen beperkt.

Microsoft als monopolie
Er zijn drie belangrijke indicaties voor de monopoliemacht van Microsoft. Ten eerste is het aandeel van Microsoft in de markt voor Intel-compatibele besturingssystemen extreem groot en stabiel. Ten tweede wordt het dominante marktaandeel van Microsoft beschermd door een hoge barrière voor nieuwkomers. Ten derde hebben klanten van Microsoft —grotendeels als gevolg van deze barrière—geen commercieel levensvatbaar alternatief voor Windows. Microsoft heeft zoveel macht in de PC-markt dat het in staat is om de prijs voor Windows substantieel hoger te maken dan wat in een competetieve markt gevraagd zou kunnen worden [bron].
Microsoft lanceerde een anti-Linux FUD-campagne onder de codenaam 'Penguin Killer". Deze campagne bestaat uit het publiekelijk verspreiden van geruchten, leugens en misvattingen over Linux. Microsoft probeert het publiek ervan te overtuigen dat OSS niet in het voordeel van consumenten is. Via mailing lists en discussiefora worden geruchten verspreid over serieuze veiligheidsproblemen en bugs in Linux. Tegelijkertijd probeert Microsoft heimelijk om bedrijven en technologiën die gerelateerd zijn aan UNIX/Linux en open source op te kopen. Providers die Linux-gerelateerde sites hosten worden door Microsoft opgebeld: als intimidatie niet werkt, klaag ze dan aan; als je ze niet aan kunt klagen, koop ze dan op.

Index


Gates versus de staat Peru
In Latijns-Amerikaanse landen is de verspreiding van vrije software sterk verwelkomt. Voor een regio die door economische en sociale crisissen wordt verscheurd is de economie van de open-source software een aantrekkelijke optie.

Microsoft vreesde dat in Peru een wet zou worden aangenomen waarin het gebruik van open-source software in alle regeringssystemen verplicht zou worden. Om dit te voorkomen werd zelfs de Amerikaanse ambassadeur in Lima, John Hamilton te hulp geroepen om de Peruanen ervan te overtuigen dat zij deze wet moesten torpederen. Hamilton stelde dat de Amerikaanse regering zich niet verzet tegen de ontwikkeling van open source software, maar dat het liever steun geen aan een vrije markt waar de kwaliteit van het product de doorslag geeft. Door software bedrijven als Microsoft uit te sluiten, zou Peru zichzelf diep in het vlees snijden omdat het een bedrijfstak betreft die goed is voor vele banen in de lokale economie. Bill Gates vloog hoogst persoonlijk naar Peru om de president, Alejandro Toledo, $550,000 aan te bieden voor het nationale schoolsysteem [hier op de foto].

De omstreden wet (Free Software in Public Administration) werd geïntroduceerd door Edgar Villanueva, via Peru's heersende partij, Peru Posible. De verwachting was dat Peru zich veel sneller, efficiënter en goedkoper zou computeriseren door OSS te gebruiken. Bovendien is de verwachting dat OSS de enige manier is waarop de overheid haar burgers kan garanderen dat hun data veilig zijn.

De interventie van Hamilton werd door de Peruaanse regering opgevat als het openlijk onder druk zetten van Peru door de Verenigde Staten en Microsoft. De president van Microsoft Peru gooide olie op de golven met zijn brief aan Villanueva. Hij appelleert daarin aan het idee van vrije concurrentie en stelt dat de omstreden wet breekt met de principes van gelijkheid voor de wet, die van non-discriminatie en het recht op vrij ondernemerschap zoals die door de grondwet worden beschermd. Men speelt hoog spel: een ondernemer verwijt een democratisch gekozen regering dat zij de grondwet overtreedt.

In zijn antwoord beschuldigt Villanueva Microsoft ervan dat zij probeert om de staat van Peru te dwingen om grote particuliere softwareleveranciers te subsidiëren en dat zij hiervoor misbruik maakt van haar dominante positie. Het belangrijkste doel van de wet is niet de directe kostenbesparing die behaald kan worden door het gebruik van vrije software in staatsinstellingen. Het doel van de wet is het garanderen dat burgers vrije toegang hebben tot publieke informatie, dat publieke data niet verloren gaat, dat de staat en haar burgers veilig zijn in de digitale wereld.

Villanueva benadrukt dat de wet (Bill Number 1609) niet verbiedt dat er commerciële of gesloten software wordt gemaakt of verhandeld. Zij legt ook niet vast welke specifieke software gebruikt moet worden of van welke leverancier de software gekocht moet worden. Het enige dat in de wet wordt vastgelegd is dat software alleen maar acceptabel is voor de overheid wanneer het (i) technisch in staat is om de taak te verrichten, en (ii) dat de licenties moeten voldoen aan een serie vereisten teneinde de toegankelijkheid, integriteit en vertrouwelijkheid van informatie- en communicatiesystemen te garanderen.

Aan het eind van zijn betoog gaat Villanueva in op het probleem van het intellectueel eigendom. Geen enkele auteur van vrije software verliest zijn intellectuele eigendomsrechten, tenzij hij zijn werk expliciet in het publieke domein plaatst. De vrije software beweging heeft brede publieke erkenning gekregen van vooraanstaande software-auteurs, juist omdat zij altijd respectvol met intellectueel eigendom is omgegaan.

Index Nederlandse troebelen

Overheden zijn grote gebruikers van software. Toch zijn zij bijna even afhankelijk van softwareleveranciers als andere gebruikers. Deze afhankelijkheid van één of enkele softwareleveranciers leidt tot substantieel hogere kosten voor gebruikers. Licentieovereenkomsten worden eenzijdig gewijzigd en gebruikers worden min of meer gedwongen over te gaan naar nieuwe versies van de software. Begin 2002 verhoogde Microsoft de prijzen voor het gebruik van haar software op basis- en middelbare scholen. Microsoft verhoogde niet alleen de prijs per licentie, maar bepaalde ook dat er per computer betaald moest worden. Hierdoor moesten de scholen drie keer zo veel betalen voor hun licenties als voorheen. In de zomer van 2002 riep de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) de hulp van het kabinet in om zich te ontworstelen aan "de wurggreep van de software-leveranciers". Er waren nog teveel dovemansoren.

De Nederlandse overheid probeert al jarenlang te behoren tot de koplopers op het gebied van ICT in Europa. Haar ambities op dit gebied zijn vastgelegd in het Nationaal Actieprogramma Elektronische Snelwegen (1994) en in het actieplan De Digitale Delta (1999). Om de beleidsdoelstellingen die in deze nota's zijn vastgelegd te realiseren moet een goed functionerende infrastuctuur van ict-voorzieningen worden gerealiseerd. Met deze infrastructuur moet de communicatie tussen verschillende overheidsinstellingen (departementen en diensten, gemeenten en provincies, instellingen en uitvoeringsinstanties) worden gefaciliteerd.

Politici en beleidsmakers vragen zich al jaren af of zij hun verschillende bestaande systemen moeten vervangen door één geïntegreerd systeem of dat zij de bestaande systemen aan elkaar kunnen koppelen. Daarbij drong ook steeds meer het besef door dat voorkomen moest worden dat men afhankelijk werd van één of enkele leverancier(s).

Belgen zijn slimmer
De Belgische grondwet kent elke burger het recht toe om ieder bestuursdocument in te zien. De overheid voldoet in Belgié niet aan haar verplichtingen wanneer zij haar documenten opslaat in een formaat dat alleen maar te lezen is met een specifiek programma dat daarvoor moet worden aangeschaft.
    Daarom besloot de Belgische ministerraad medio 2004 dat alleen nog maar open standaarden gebruikt mogen worden voor data-opslag en communicatie met burgers.
Na jaren getreuzel staat Nederland sinds februari 2003 op het punt zich aan te sluiten bij landen waarvan de overheden het gebruik van Open Source Software in de publieke sector stimuleren. De Nederlandse overheid begint zich te beseffen dat zij een actief beleid moet voeren op het gebied van de software.

De Nederlandse overheid wil de afhankelijkheid van softwareleveranciers verminderen door het vergroten van de mogelijkheden om voor andere software te kiezen. Zij wil dit onder meer realiseren door invoering van de regel: software die met belastinggeld is ontwikkeld voor één overheidsorganisatie moet vrij door andere overheidsorganisaties gebruikt kunnen worden.

Om dit te bereiken hebben de Ministeries van Economische en Binnenlandse Zaken een speciaal programma op poten gesteld: Open Standaarden en Open Source Software voor de overheid [pdf]. Het programma wordt uitgevoerd door de ICTU, de ICT-advies- en uitvoeringsorganisatie van de overheid. Er zullen drie instrumenten worden ontwikkeld: (i) een catalogus voor open standaarden, (ii) een licentiemodel op basis van open source principes voor het ontwikkelen van software in opdracht van de overheid, en (iii) een platform voor uitwisseling van open source software binnen de overheid.

De Vereniging Open Source Nederland (VOSN) beschouwt regeringsvoorstellen als een stap vooruit, maar stelt ook de zwaktes van de voorstellen aan de kaak.

Er bestaan geen goede redenen voor deze terughoudendheid. Voor bijna alle commerciële, gesloten software bestaan tegenwoordig goede Open Source varianten. Bovendien is de de open source beweging zo krachtig geworden dat men vertrouwen kan hebben in de innovatiesnelheid en betrouwbaarheid van OSS.

Open Source in het Onderwijs
Ook scholen zijn in toenemende mate afhankelijk geworden van software die door slechts enkele leveranciers wordt aangeboden. Tegelijkertijd is er echter ook een snel groeiend aanbod van open source software. De stichtingen Kennisnet en Ict op School hebben een gezamenlijk initiatief genomen met als doel binnen het onderwijsveld de kennis over open source software te bevorderen en het gebruik van open standaarden te stimuleren. Het project richt zich zowel op desktop toepassingen als op het faciliteren van web-applicaties in het onderwijs.

In binnen- en buitenland zijn er veel projecten waarin open source software wordt ontwikkeld. Een voorbeeld daarvan is het Harvey Project. Het is een internationaal verband van docenten, onderzoekers, fysici, studenten, programmeurs, educatieve ontwerpers en grafische kunstenaars die met elkaar samenwerken om interactief cursus materiaal over de menselijke fysiologie op het web te bouwen. Ook het Connexions Project wil bijdragen aan de vrije beschikbaarheid van hoogwaardige onderwijsmateriaal. Daarnaast worden open-source software instrumenten ter beschikking gesteld aan studenten, docenten en auteurs die daarmee hun eigen programma's kunnen schrijven.

Index Offensieve Strategieën
 

GroenLinks vs Microsoft
De publieke sector kan zich alleen onttrekken aan de 'wurggreep' van haar software-leveranciers (i) wanneer aan haar leveranciers de eis wordt gesteld dat zij voldoen aan open standaarden, (ii) wanneer bij openbare aanbestedingen de voorkeur wordt gegeven aan software met een open broncode, (iii) wanneer open source software verplicht wordt gesteld voor applicaties waarbij de toegankelijkheid van informatie, de transparantie van processen, de veiligheid en toekomstvastigheid van gegevens in het geding is, en (iv) wanneer de ontwikkeling van open source software actief wordt ondersteund door lokale, regionale, nationale en internationale overheden. De machtsposities van een handjevol software-giganten is op dit moment zo sterk dat de genoemde voorwaarden hoogstens als een verre utopie aan de horizon verschijnen. Dat neemt niet weg dat er door diverse overheden in de hele wereld initiatieven worden genomen om zich te ontworstelen aan de beknellende banden van oligopolistische dominanties. Ook in Nederland zijn inmiddels voorzichtige stappen in deze richting genomen.

In November 2002 verscheen het plan 'Software open u' waarin GroenLinks de minister van Economische Zaken voorstelt om het voortouw te nemen bij het doorbreken van de machtsposities van softwareleveranciers. De overheid kan dit bereiken door zélf het goede voorbeeld te stellen en als 'launching-consumer' van open software op te treden. GroenLinks stelt voor dat vanaf 2006 de overheid alleen nog maar software gebruikt die voldoet aan open standaarden en dat software met een openbare broncode de voorkeur heeft bij openbare aanbestedingen. Voor software waarvan transparantie noodzakelijk is (zoals stemmachines en belastingaangifte) zou open source software verplicht moeten worden. Daarnaast moet de publieke sector ook zelf actief open source software ontwikkelen, bijvoorbeeld via een stimuleringsfonds voor de publieke sector.

De woordvoerder van GroenLinks, Kees Vendrik, benadrukt dat kostenbesparing niet de voornaamste reden is om over te schakelen op open software.

Omdat de afhankelijkheid van bestaande leveranciers steeds verder toeneemt is snelheid geboden. GroenLinks slaagde erin het tempo op te voeren met een motie waarin zij haar voorstellen had vastgelegd. De motie werd kamerbreed aanvaard — alleen de VVD stemde tegen. Hoewel de staatssecretaris Joop Wijn (CDA) van Ecnomische Zaken twijfelde aan de uitvoerbaarheid, wees hij de motie niet af. Inmiddels heeft zijn ministerie enkele miljoenen euo uitgetrokken om de open-source software te propageren bij de overheidsinstellingen.

De alleszins redelijke en goed onderbouwde voorstellen van GroenLinks en de daaruit voortvloeiende kamermotie zijn bij Microsoft niet in goede aarde gevallen. De directeur van Microsoft Nederland, Michel van der Bel verklaarde dat hij erg ongelukkig was met de "tendentieuze en ongenuanceerde" voorstellen van GroenLinks. De motie is te eenvoudig en te eenzijdig. Hij zag daarin een aantasting van haar intellectuele eigendomsrechten [bron]. Microsoft vreest uitgesloten te worden van overheidsorders. Zij is en blijft principieel tegenstander van het ontwikkelen van software via de open-source methode.

Index


Betrouwbaar Computeren?
Longhorn
De volgende versie van het besturingssysteem voor desktops heeft de codenaam 'Longhorn' en zal in 2005 op de markt worden gebracht. Hoewel critici zorgen hebben over de privacy van gebruikers zal dit het eerste besturingssysteem worden waarin de Palladium-technologie wordt toegepast. Zie de nauwkeurige beschrijvingen in Paul Thurrott's SuperSite for Windows
De strategie van Microsoft reikt verder dan het verdedigen van haar intellectuele eigendomsrechten. Ook in de boezem van Microsoft worden nieuwe, offensieve strategieën bedacht en in werking gesteld. In januari 2002 werd een apocalyptisch memo van Bill Gates bekend met een pleidooi voor "Trustworthy Computing". Gates kondigt aan dat Microsoft de architectuur van PC's ingrijpend wil wijzigen teneinde de problemen van veiligheid, privacy en intellectueel eigendom op te lossen. Het nieuwe besturingssysteem, met als codenaam "Palladium" (later veranderd in NGSCB - Next Generation Secure Computing Base), zou individuele en institutionele gebruikers grotere veiligheid, persoonlijke privacy en systeemintegriteit bieden. In combinatie hiermee wordt onder leiding van Intel gewerkt aan de hardware voor een nieuw computerplatform: 'Trusted Computing Platform Alliance' (TCPA), later hernoemd in 'Trusted Computing Group' (TCG). Het doel ervan is om een nieuwe technologie in PC's in te bouwen waarmee digitale rechten kunnen worden beheerd ('Digital Rights Management' - DRM). De nieuwe architectuur van de computer moet ervoor zorgen dat gebruikers niet meer kunnen rommelen met de programma's die erop draaien en dat programma's op een verzekerde manier kunnen communiceren met de makers ervan. Hierdoor zijn filmdistributeurs in staat om een DVD te verkopen die wel drie keer kan worden afgespeeld op een Palladium systeem, maar niet gekopieerd kan worden.

De Chinezen voor hun software laten betalen
TCPA/Palladium kan gebruikt worden om iets te realiseren waar Bill Gates al jaren van heeft gedroomd: de Chinezen laten betalen voor hun software.

"Although about three million computers get sold every year in China, people don't pay for the software. Someday they will, though. And as long as they're going to steal it, we want them to steal ours. They'll get sort of addicted, and then we'll somehow figure out how to collect sometime in the next decade" [Bill Gates, 1999, presentatie voor business school studenten op de Universiteit van Washington].

Met Palladium kan elke PC worden verbonden met een individueel gelicenseerde kopie van Office. Met TCPA kan elk moederbord worden verbonden met zijn individueel gelicenseerde kopie van Windows. Inclusief een wereldwijde zwarte lijst voor serienummers van kopieën van Office die illegaal verspreid worden.

TCPA/Palladium moet het moeilijker maken om ongelicenseerde software te gebruiken. Illegale software kan van afstand worden opgespoord en verwijderd. Hierdoor wordt het eenvoudiger om software te verhuren: zodra de huur niet meer wordt betaald, wordt de software geblokkeerd en kan men de bestanden die ermee gemaakt zijn niet meer gebruiken. Dit mechanisme zou echter ook gebruikt kunnen worden om documenten van je PC te verwijderen waarvan een rechter of softwarebedrijf besloten heeft dat het aanstootgevend of opruiend is.

TCPA is een controlerende en rapporterende component ('Fritz chip') die in de toekomstige PC's wordt ingebouwd. Bij opstarten controleert het alle elementen van hardware (zoals geluidskaart, videokaart) en software (zoals OS, drivers, applicaties): het verifieert of de hardware is goedgekeurd en of de software is gesigneerd en geen ongeldige serienummers heeft. Zodra de computer is opgestart kan TCPA het certificeren aan derden overdragen.

TCPA/Palladium kan gebruikt worden om strenge toegangscontrole af te dwingen voor vertrouwelijke documenten. Palladium kan ervoor zorgen dat email die als privé is bestemoeld niet kan worden doorgestuurd of gekopieerd naar andere mensen. Je kunt Word documenten maken die pas de volgende week gelezen kunnen worden. Een organisatie als het leger zou kunnen bepalen dat soldaten alleen Word documenten kunnen maken die als 'vertrouwelijk' zijn geclassificeerd, en dat alleen een TCPA PC met een certificaat van de eigen veiligheidsdienst zo'n document kan lezen. Met dit 'mandatory acces control' kan Word zo worden ingesteld dat alle documenten die in een bepaald deel van de computer worden gemaakt automatisch worden gecodeerd, en alleen gedeeld kunnen worden met een beperkt aantal andere gebruikers. Ondernemingen kunnen gebruik maken van dit mechanisme om ervoor te zorgen dat bedrijfsdocumenten alleen gelezen kunnen worden op bedrijfs-PC's, behalve als een bevoegd persoon ze openbaar maakt. Onder TCPA kan Microsoft er zelfs voor zorgen dat Linux gebruikers geen documenten in Microsoft-formaat meer kunnen lezen. Microsoft of andere softwareproducenten kunnen met behulp van TCPA gegevens versleutelen met een sleutel waarover zij de volledige controle hebben.

TCPA/Palladium wordt ook ingezet om de veiligheid van het elektronisch betaalverkeer te verbeteren. Het maakt microbetalingen voor het lezen van boeken of het luisteren naar muziek mogelijk, in centen per pagina of per minuut. De verwachting is dat hierdoor de producenten van smartcards van de authenticatie-markt verdreven zullen worden.

TCPA/Palladium is volgens Microsoft geschikt om af te rekenen met spam, virussen en andere ongerechtigheden in cyberspace. Het systeem draait geen ongeautoriseerde programma's en voorkomt dat virussen je systeem vernietigen. De optimisten zijn bereid te geloven dat Microsoft er daadwerkelijk voor zal zorgen dat we verlost worden van spam en virussen, de pessimisten vrezen dat de door Microsoft aangevuurde initiatieven alleen maar leiden tot een verdergaande commercialisering van het internet.

Erosie van consumentenrechten
Wanneer iemand een 'untrusted' applicatie op zijn PC heeft staan kan het nieuwe besturingssysteem beslissen dat alle 'trusted' applicaties die beschermde inhoud spelen of weergeven worden uitgeschakeld. Een applicatieprovider kan op zekere dag besluiten dat de specifieke versie waarmee de gebruiker zijn muziek afspeelde niet langer kan worden vertrouwd. De applicatie wordt op de zwarte lijst gezet en de gebruiker wordt gedwongen een upgrage te kopen. Technisch wordt dit proces afgehandeld via een Certification Revocation List (CRL). De hele licentiestructuur is zo ontworpen dat mediabedrijven en industriële organen een zeer grote vinger in de pap krijgen en consumentenrechten daaraan ondergeschikt worden gemaakt.
Wie de controlerende chip van TCPA beheerst krijgt een enorme hoeveelheid macht. Er zijn veel manieren waarop deze macht misbruikt kan worden. Het hele systeem is zo ontworpen dat het van boven- en buitenaf illegale software of documenten onbruikbaar kan maken. De controlechip spoort illegale software op en maakt deze onbruikbaar. Programma's die geschikt zijn voor TCPA krijgen hun veiligheidsbeleid gedicteerd van een server op afstand die een lijst van 'slechte bestanden' bijhoudt. Alle bestanden die het programma opent worden dus gescreend. Bovendien wordt het onmogelijk gemaakt om bestanden die gemaakt zijn met een illegaal programma te lezen op een TCPA computer.

Langs deze weg kan Microsoft ervoor zorgen dat concurrenten via de eigen bestandsformaten worden geweerd, en dus monopolistisch uitgesloten te worden. Het belangrijkste economische effect van deze technologie is dat de positie van de gevestigde it-bedrijven ten koste van nieuwkomers wordt versterkt [Ross Anderson].

TCPA kan leiden tot een ondermijning van de General Public License (GPL), waaronder veel vrije en open-source software wordt gedistribueerd. De GPL is juist ontworpen om te voorkomen dat private ondernemingen op de loop gaan met de resultaten van gemeenschappelijk werk er veel winst te maken zonder iets aan de gemeenschap terug te geven. Een aantal bedrijven zijn inmiddels begonnen om een TCPA-ondersteunende versie van GNU/Linux te maken. Het aangepaste programma blijft onder de GPL vallen en de broncode blijft voor iedereen beschikbaar. Maar het programma kan geen gebruik maken van de mogelijkheden van TCPA als er niet een certificaat is dat specifiek is voor de controlerende chip op de computer van de gebruiker — en dat is waarvoor op den duur betaald zal moeten worden.

TCPA en Palladium gaan over het beheren van digitale rechten [Loney 2002]. De gebruiker trekt daarbij aan het kortste eind. De gebruiker wordt beperkt in wat deze met zijn PC kan doen en stelt software- en service-aanbieders in staat hun clientèle te exploiteren.

Index Bronnen over Open Source

  1. Bel, Gerrit Jan [2002]
    De knechtende voorwaarden van Microsoft: veel dikdoenerij, nauwelijks geldig
    In: 404 Magazine.

  2. Business Software Alliance (BSA)
    Een organisatie die zich inzet voor het bevorderen van een veilige en legale on-line wereld. Het is de spreekbuis van de software-, hardware- en internetbranche bij regeringen en consumenten. De website fungeert als meldpunt voor software piraterij.

  3. Dibona, Chris (ed.) [1999]
    Open Sources: Voices from the Open Source Revolution
    O'Reilly & Associates.
    Een historisch en 'filosofisch' (=normatief) overzicht over de open-source beweging, beschreven door de centrale spelers, zoals de makers van Linux en Perl. Open Spources laat zien dat het niet gaat om een gevecht met een of andere onderneming, maar om een revolutionaire oproep om de ontwikkeling van software te bevrijden van de gevestigde belangen die nieuwe richtingen in de software ontwikkeling als bedreigend ervaren.

  4. DISC
    Een project dat zich tot doel stelt open source software en 'open content' (content zonder of met een beperkt copyright) te democratiseren. Daarbij worden vooral organisaties zoals buurtverenigingen, sportclubs, amateur theaters en andere maatschappelijke organisaties ondersteund.

  5. Electronic Frontier Foundation (EFF)
    Een Amerikaanse stichting die zich inzet voor de verdediging van de vrijheid in de digitale wereld.

  6. Feller, Joseph / Fitzgerald, Brian [2002]
    Understanding Open Source Software Development
    Addison Wesley.

  7. Free Software Fountdation Europe
    FSF Europa stimuleert de ontwikkeling van open source software en i.h.b. het GNU-project.

  8. GNU Project
    Een in 1984 door Richard Stallman opgerichte organisatie die zich tot doel stelt een volledig Unix-achtig besturingssysteem te ontwikkelen dat als vrije software in circulatie wordt gebracht. GNU is een recursief acroniem voor "GNU's Not Unix".

  9. Gutenberg
    Michael Hart begon i n1971 met dit project om boeken en teksten die vrij zijn van auteursrechten te verzamelen en online te onsluiten en verspreiden. De collectie is ondergebracht bij The Internet Archive. Elke week worden er zo'n 100 teksten toegevoegd aan de collectie die in 2004 meer dan 10.000 teksten omvatte.

  10. International Institute of Infonomics [2002]
    Free and Open Source Software: Survey and Study

  11. Kim, Eugene Eric [2003]
    An Introduction to Open Source Communities

  12. Lindows
    Het Amsterdamse gerechtshof bepaalde op 8 maart 2004 dat Lindows niet in de Benelux verkocht mocht worden en dat aan burgers van deze drie landen ook geeft software via het internet verkocht mocht worden [Judgement]. Reden: de gemiddelde computergebruikers zou niet beseffen dat LindowsOS geen Microsoft product is. Lindows besloot zich —hangende het hoger beroep&@151; uit de Benelux markt terug te trekken. Bezoekers uit de Benelux worden op de Lindows-site geattendeerd op het gerechtelijk verbod. Maar zij is niet in staat om alle bezoekers uit de Benelux te blokkeren.

  13. Linux
    De Linux home pagina met informatie en documentatie over het besturingssysteem en met distributies en downloads van de software.

  14. Linux International
    Een vereniging groepen, bedrijven en anderen die het Linux besturingssysteem en de Linux gemeenschap wil stimuleren.

  15. Linux Standard Base (LSB)
    LSB ontwikkelt en promoot een reeks standaarden die de compatibiliteit tussen Linux distributies vergroot en ervoor zorgt dat software applicaties op elk systeem functioneert.

  16. Loney, Matt [2002]
    Dissecting Palladium: DRM or not DRM?

  17. Ministerie van Binnenlandse Zaken [2003]
    Open Standaarden en Open Source Software
    Een overheidsprogramma om de afhankelijkheid van monopolistische softwareleveranciers terug te dringen.

  18. Open Projects Network
    Ondersteunt de vrije-softwarebeweging door het bijeenbrengen van ontwikkelaars en gebruikers.

  19. Open Resources
    Nuttige bronnen voor iedereen die geïnteresseerd is in open source software.

  20. Open Science Project
    Legt zich toe op het schrijven en uttgeven van vrije en open source software.

  21. opensourceCMS
    OpenCms stelt ondernemingen in staat om een website te onderhouden met weinig of geen ondersteuning door externe deskundigen of internet professionals.

  22. Open Source Development Lab (OSDLAB)
    Een consortium van vooraanstaande technologie-ondernemingen die zich richten op de versnelde acceptatie van Linux in het bedrijfsleven.

  23. Open Source Directory

  24. Open Source Initiative (OSI)
    Een non-profit organisatie die zich inzet voor de promotie van de Open Source Definitie ten behoeve van de gemeenschap.

  25. opensource.pagina.nl

  26. OpenSSL
    Een samenwerkingsinitiatief gericht op het ontwerpen en beschikbaar stellen van open-source instrumenten.

  27. Paijmans, Hans [1999]
    Linux en diens voorvaderen
    Laat zien dat de filosofie van een open source, die iedereen kan bekijken en die door iedereen kan worden aangepast en verbeterd al sinds 1984 (de oprichting van de Free Software Foundation) bestaat.

  28. PHProjekt
    Een programma voor de coördinatie van groepsactiviteiten en het delen van informatie en documenten via intranet en internet.

  29. Public Knowledge
    Een organisatie die ernaar streeft democratische principes en culturele waarden nieuw vorm te geven in het digitale tijdperk. De componenten van deze 'groupware' (Elektronische SamenwerkingsOmgevingen = ESO) zijn groepsagenda, projectbeheer, systemen van tijdschrijven, mailvoorzieningen en diverse andere modules. Het programma is in tientallen talen beschikbaar, en uiteraard als open source.

  30. Raymond, Eric S. [1997]
    De kathedraal en de bazaar
    Twee ontwikkelstijlen van software worden met elkaar vergeleken: het kathedraal-model dat in het merendeel van de commerciële wereld in gebruik is versus het bazaar-model uit de Linux wereld. Aan deze modellen liggen tegenovergestelde aannames ten grondslag over de aard van de taak om fouten binnen software op te sporen.

  31. Red Hat
    Een van de grootste distributeurs van Linux software. Red Hat verzamelt allerleid open source software, waaronder de Linux kernel zelf, GNU utilities en applicaties. Zij worden gezamenlijk in één flexibel pakket aangeboden als "Red Hat Linux".

  32. SourceForge
    Een gratis sercvice voor Open Source ontwikkelaars die toegang biedt tot het beste in CVS, mailing lijsten, bug tracking, discussiefora, taak management, site hosting, permanent bestandsarchief, volledige backups, en totale web-gebaseerde administratie.

  33. Stallman, Richard M. [2002]
    Free Software, Free Society: Selected Essays
    Opstellen van de oprichter van de Free Software Foundation. Hij pleitte als een der eersten voor het vrij beschikbaar stellen van de broncode van software en voor het opheffen van beperken aan de verdere verspreiding ervan.

  34. Unix User Group - The Netherlands (NLUUG)
    De Nederlandse UNIX Gebruikers Vereniging. Deze vereniging van professionele UNIX gebruikers in Nederland wil de toepassing van en kennis over UNIX en verwante besturingssystemen verspreiden.

  35. Vereniging Open Source Nederland (VOSN)
    De vereniging ondersteunt professionele organisaties bij de toepassing van open source software.

Index


Home Onderwerpen Zoek Over ons Doneer Contact

26 September, 2013
Eerst gepubliceerd: April, 2003